گردشگری ایران  چگونه در سایه جنگ‌های سال ۱۴۰۴ زنده مانده است؟

سفر شاید در نگاه نخست، کالایی لوکس به نظر برسد که در شرایط بحرانی به سرعت حذف می‌شود. اما کلان‌داده‌های بازار و آمارهای رسمی نشان می‌دهند که در مواجهه با شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی مثل جنگ، جامعه به جای حذف مطلق سفر، اشکال تازه‌ای از جابه‌جایی، زمان‌بندی و انتخاب مقصد را به کار می‌بندد تا حق خود بر تاب‌آوری روانی را در میانه بحران‌ها حفظ کند.

در این گزارش، آمارهای جاباما به عنوان رهبر بازار اجاره آنلاین اقامتگاه- از تحلیل میلیون‌ها رفتار جست‌و‌جو، رزرو و لغو رزرو اقامتگاه- در تلاقی با آمارهای کلان کشوری بررسی شده است تا چشم‌اندازی از راهبردهای جدید جامعه ایران و کسب‌وکارهای گردشگری برای تداوم زندگی در بستر محدودیت‌ها ارائه کند. آمارهای رسمی، کاهش سفر را نشان می‌دهند اما روایت جاباما مسأله محور است و می‌گوید کسانی که سفر کردند، چطور سفر کردند.

کالبدشکافی فقرِ سفر؛ سیاست‌های انقباضی در رفتار سفر ایرانیان

آمارهای رسمی آغاز سال ۱۴۰۵ – درست در میانه تنش‌های نظامی منطقه – تصویری صریح از وضعیت گردشگری داخلی ارائه می‌دهند. گزارش‌های تحلیلی رسانه‌ها نظیر دنیای اقتصاد با استناد به شاخص‌های ستاد خدمات سفر و پلیس راهور نشان می‌دهند که پدیدهٔ فقر سفر شتاب گرفته است؛ به طوری که حجم مسافرت‌های نوروزی در عید ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲۲ درصد کاهش یافت.

رد پای این انقباض را می‌توان در چند شاخص مشاهده کرد که از ترکیب آمارهای رسمی، گزارش‌های رسانه‌ای و داده‌های جاباما به دست آمده‌اند:

کاهش ترددهای جاده‌ای: در نوروز ۱۴۰۵، آمار کل ترددهای جاده‌ای نسبت به ۵۰۵ میلیون تردد سال گذشته، افتی ۲۲ درصدی را تجربه کرد.

ریزش تعداد کل مسافران: طبق اعلام ستاد خدمات سفر، در نوروز ۱۴۰۵ تنها حدود ۲۸ میلیون نفر (بر پایه پایش سیم‌کارت‌ها) به سفر رفتند که نشان‌دهنده ریزش ۲۳ درصدی نسبت به عید گذشته است.

روانی ترافیک جاده‌ها: ترافیک محورهای شمالی برخلاف سال گذشته فاقد قفل‌شدگی‌های چندساعته بود.

نگرانی‌های امنیتی: هراس خانواده‌ها از ترک خانه‌هایشان در جریان تنش‌های نظامی اواخر سال.

انتظارات تورمی سنگین برای سال جدید و تورم بالای سبد مصرفی خانوار: تورم نقطه‌ای اسفندماه ۱۴۰۴ که از ۷۰ درصد فراتر رفت، بسیاری از خانواده‌ها را مجبور کرد بیش از گذشته احتیاط کنند و ابتدا تفریح را فدا کنند.

با این حال، حتی با وجود اینکه شاخص رشد هزینه سفر در سال‌های اخیر نسبت به سال پایه ۱۳۹۵ نزدیک به ۱۱ برابر شده، بازار سفر به طور کامل متوقف نشده است.

از شوک خروج تا حفظ رمق زندگی؛ تفاوت رفتار جامعه در دو جنگ

بررسی رفتارهای کاربران در جاباما در جریان دو جنگ سال ۱۴۰۴، یک چرخش معنادار در روان‌شناسی اجتماعی ایرانیان را نشان می‌دهد. با اینکه در هر دو اتفاق (جنگ ۱۲ روزه خرداد ۱۴۰۴ و جنگ رمضان در اسفند ۱۴۰۴) بازار در روزهای نخست با افت ناگهانی ۷۰ درصدی مواجه شد، اما واکنش‌های ثانویه مردم کاملاً متفاوت بود:

جنگ ۱۲ روزه و واکنش اضطراری برای گریز: در جنگ ۱۲ روزه خرداد، جامعه شوک اولیه را با رفتار فرار و خروج اضطراری پاسخ داد. داده‌های جاباما نشان می‌دهند که پس از افت روزهای اول، میزان جست‌وجوی اقامتگاه ناگهان ۱۲۵ درصد رشد کرد که بازتاب تلاش شهروندان برای فاصله گرفتن از کانون احتمالی تنش (پایتخت) بود. مقاصد انتخابی نیز شهرهای بسیار نزدیک حاشیه تهران مثل دماوند و کردان بودند و سفر مفهوم تفریحی خود را از دست داده بود. در مقابل، جاباما نیز با طرح اسکان اضطراری توانست در کنار بسیاری از خانواده‌های آسیب‌دیده و جنگ‌زده باشد.

جنگ ۳۹ روزه و تلاش برای تداوم زندگی در اوج عدم قطعیت: اما در جنگ 39 روزه که از ۹ اسفند آغاز شد و تا فروردین ۱۴۰۵ ادامه داشت، جامعه به جای فرار اضطراری، به دنبال انطباق با شرایط موجود و واکنش به اخبار و رسانه‌ها رفت. این رفتارها خود را در چند تغییر نشان داده‌اند:

• نوسان در طول مدت اقامت: در هفته‌های نخست جنگ، میانگین طول اقامت بالا رفت و به حدود ۲.۵ اتاق‌شب نزدیک شد. بخشی از رزروها دیگر سفر تفریحی کوتاه نبودند و می‌توانستند کارکردی محتاطانه‌تر و طولانی‌تر پیدا کنند. این در حالی‌ست که در نوروز ۱۴۰۴ روند رزرو  اتاق‌شب ثبات بیشتری داشت و اغلب در محدوده ۱.۵ شب حرکت می‌کرد. ستاد خدمات سفر میانگین ماندگاری مسافران نوروز ۱۴۰۵ را ۵.۴ روز اعلام کرده بود.
• ثبت کمترین‌ها در روز شروع حملات: ۹ اسفند همزمان با شروع حملات علیه ایران رکورد کمترین جست‌وجو، کمترین رزرو و بیشترین لغو رزرو در بازه زمانی اول اسفند 1404 تا اول اردیبهشت 1405 زده شد. شاید بتوان چنین نتیجه گرفت که در روزهایی که خبرهای بزرگ و با اهمیت ملی منتشر می‌شوند، تصمیم‌گیری برای سفر ممکن است متوقف شود یا به تعویق بیفتد.
• تغییر نقشه مقصد بر اساس حس امنیت و نیاز به پناهگاه: در میان مقاصد مشخص، چالوس و نوشهر که در سال گذشته در فهرست ۱۰ مقصد برتر نبودند، در نوروز ۱۴۰۵ جایگاه بالاتری گرفتند. در مقابل، قشم و اصفهان که مقاصد کلاسیک سفرهای نوروزی بودند همزمان با ناامنی‌های ناشی از جنگ در این مناطق، به رتبه‌های 30 و 20 سقوط کردند.

این چرخش رفتاری، همسو با تجارب جهانی است. بررسی‌های بین‌المللی دوران معاصر نشان می‌دهد در زمان بحران‌های سخت (مانند جنگ روسیه و اوکراین)، وقتی گردشگری رسمی به کما می‌رود، این شبکه‌های بومی و اقامتگاه‌های خرد هستند که شریان روانی جامعه را زنده نگه می‌دارند؛ جایی که علیرغم سقوط ۹۰ درصدی گردشگری بین‌المللی، پلتفرم‌های محلی با هدایت مسافران به سمت ارتفاعات کارپات و شهرهای حاشیه آن، بستری برای کاهش اضطراب غیرنظامیان فراهم کردند و ۴۵ درصد مردم سفر داخلی را متوقف نکردند.

رشد رزرو لحظه‌آخری: رزرو اقامتگاه برای ورود در روز بعد یا دو روز بعد، ۱۱ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل ثبت شد. در مقابل، رزرو برای ورود در ۳ روز و بیشتر روند نزولی داشت. این آمار در جنگ ۱۲ روزه بیش از ۳ برابر رشد را نشان می‌دهد.

منابع: داده‌ها و تخمین‌های جاباما، پلیس راهبر فراجا، ستاد مرکزی خدمات سفر.

شکنندگی معیشت میزبانان محلی در سایه ضربات جنگ

جنگ‌ها تنها سمت تقاضا را تغییر نمی‌دهند؛ ضربه اصلی به کسب‌وکار‌های خرد محلی وارد می‌شود. جاباما در یک پیمایش درباره آسیب‌دیدگی میزبانان و اقامتگاه‌ها ناشی از جنگ ۳۹ روزه، پاسخ بیش از ۲۰۰۰ میزبان را دریافت کرد. یافته‌ها نشان داد هرچند ۹۴ درصد از میزبانان خسارت فیزیکی مستقیمی به ملک خود گزارش نکردند اما برای آن دسته که آسیب دیدند بزرگ‌ترین ضربه، اقتصادی بود نه فیزیکی یعنی لغو ناگهانی رزروها و انقباض شدید تقاضا.

کارآفرین محلی در یک روستای دورافتاده، در خط مقدم آسیب‌های اقتصادی ناشی از نااطمینانی قرار دارد و هر موجِ لغو رزرو، به معنای به خطر افتادن مستقیم معیشت اوست. داده‌های جاباما نشان می‌دهد با شروع ناآرامی‌های دی ماه ۱۴۰۴ و پس از آن جنگ ۳۹ روزه درآمد میزبانان جنوب ایران با شدیدترین افت در میان تمام مناطق مواجه شد. از این رو، تسهیل سفر در شرایط بحرانی، نه فقط یک مسئله رفاهی برای مسافر، بلکه تنها راهکار برای بقای اقتصادی هزاران میزبان در سراسر ایران است.

راهکارهای فناوری در نقش ضربه‌گیر؛ تسهیل مالی و جغرافیایی سفر

در چنین شرایطی، کسب‌وکارهای دیجیتال مبتنی بر محصول می‌توانند با ارائه راهکارهای نوآورانه و چابک، بار تورم را کاهش دهند، دسترسی به سفر را ممکن سازند و به استمرار چرخ اقتصاد گردشگری کمک کنند. جاباما این مسئولیت را از طریق چند راهکار جلو برده است:

قدرت خرید بیشتر در بازار اقامتگاه‌های غیرهتلی: قیمت‌گذاری ویلاها و بوم‌گردی‌ها در جاباما طی سال‌های اخیر به طور مستمر حدود ۱۰ واحد درصد کمتر از تورم عمومی کشور رشد کرده و در دو سال گذشته تنها ۳۱ درصد افزایش یافته است تا مانع از انتقال کامل فشار تورم کلان به مصرف‌کننده نهایی شود. همچنین قابلیت‌هایی مانند قیمت‌گذاری هوشمند، مهمانان را به اقامتگاه‌هایی با قیمت مناسب‌تر و رقابتی‌تر می‌رساند.

سرویس پرداخت قسطی (BNPL): جاباما از زمستان ۱۴۰۳ و همزمان با سفرهای نوروز ۱۴۰۴ امکان رزرو اعتباری را فعال کرد و در بهار ۱۴۰۵ پس از فروکش کردن آتش جنگ، طرح اجاره قسطی انواع اقامتگاه را بیشتر تبلیغ کرد. داده‌های رفتار واقعی کاربران نشان می‌دهد که این ابزار مالی، اثراتی بسیار فراتر از یک تسهیلات ساده داشته است و قدرت انتخاب مسافر را افزایش می‌دهد:

ابزار جست‌وجو روی نقشه؛ فرصت دیده شدن بوم‌های مهجور: در ابعاد سنتی، نزدیک به ۸۰ درصد سفرهای داخلی ایرانیان به شکلی نامتوازن تنها در ۳۵ مقصد تکراری متمرکز شده بود که نتیجه‌ای جز تراکم فرساینده، جهش کاذب قیمت‌ها و افت کیفیت خدمات در آن نقاط نداشت. فعال‌سازی ابزار کشف و جست‌وجو از روی نقشه در جاباما، مبدا حرکت کاربر را از نام شهر به مسیر، جاذبه طبیعی و نقاط بکر تغییر می‌دهد. این تمرکززدایی، جریان تقاضا را به سمت شهرهای کمتر شناخته شده و روستاهای مهجور هدایت کرده و دسترسی اطلاعاتی و عدالت جغرافیایی را محقق می‌سازد.

افق آینده؛ قدرت بی‌رقیب گردشگری در اشتغال‌زایی

امروز در ادبیات توسعه ایران، استارتاپ‌ها شاید سهم کوچکی (حدود ۳ درصد) از تولید ناخالص داخلی داشته باشند، اما پتانسیل تحرک‌بخشی آن‌ها به اقتصاد بالاست. صنعت گردشگری با وجود سهم اندک در این شاخص، ظرفیت فوق‌العاده‌ای در فعال‌سازی زنجیره‌های تامین محلی و ایجاد مشاغل پایدار دارد؛ تجربه‌ای که جاباما در توانمندسازی کارآفرینان محلی در قشم داشته است.

فعالیت‌های جاباما به عنوان فعال مهم بخش خصوصی در گردشگری ایران نشان می‌دهد راه حل بزرگ این کشور، ایجاد شغل از طریق توانمندسازی کارآفرین محلی و استمرار قابلیت‌های نوآورانه در محصول است تا بهینه‌ترین شکل سفر را از طریق توسعه همین زیرساخت‌ها به مردم عرضه کند. از این منظر، جاباما در حال بازتعریف افق پیش‌روی خود است؛ از یک واسطه ساده رزرو به پلتفرمی فراگیر در زنجیره سفر. مأموریت این مسیر روشن است: دسترس‌پذیر کردن سفر برای همه، با توانمندسازی کارآفرینان محلی و بیشتر دیده شدن مناطق کمتر شناخته‌شده اما پرظرفیت ایران.