حرم امام رضا دیدنیترین جاذبه مشهد و مهمترین مکان مذهبی در سراسر ایران است. اگرچه فضای معنوی و عرفانی حرم امام رضا مهمترین علتی است که زائران را به این مکان میکشاند، اما تاریخچه حرم امام رضا و معماری باشکوه آن را هم نباید نادیده گرفت.
در این مقاله هم درباره جزئیات جالب بنای حرم صحبت میکنیم، هم نقشه حرم امام رضا را با صحنهای مختلف و پارکینگهای اطراف آن در ذهن شما ترسیم میکنیم. در یک کلام، هر آنچه یک زائر برای رفتن به حرم امام رضا، یا یک گردشگر برای شناخت تاریخ و معماری آن نیاز دارد را در این مقاله جمعآوری کردهایم.
حرم امام رضا (ع) در یک نگاه
حرم رضوی یکی از بزرگترین اماکن مذهبی سراسر جهان و برترین جاذبههای گردشگری مشهد است که صحنها، رواقها، مدرسهها، مسجدها، سقاخانهها، موزهها، ایوانها و بستهای مختلفی را در خود جای داده است.
مساحت کل | حدود ۱ میلیون متر مربع |
تعداد صحنها | ۹ صحن |
تعداد رواقها | ۲۹ رواق |
سال ساخت اولیه | ۶۱۰ هجری قمری |
تاریخچه حرم امام رضا؛ از بقعه هارونیه تا شکوه امروز
مکانی که امروزه به نام حرم امام رضا میشناسیم در ابتدا باغی در سناباد بوده متعلق به حمید بن قحطبه طائی که هارون را در بنای آن به خاک سپرده بودند. به دستور مامون، خلیفه وقت و پسر هارون، پیکر مطهر امام رضا را در همین بنا بالای سر قبر هارون دفن میکنند.
هارون بر قبر پدرش گنبدی ساخته بود که بنای فعلی حرم امام هشتم بر دیوارهای همان بنا ساخته شده است. پس از دفن امام رضا در سناباد بود که این مکان توسعه یافت و کمکم شهری به نام مشهدالرضا پیرامونش ساخته شده و جایگزین شهر قدیمی طوس شد.
توسعه حرم در دوران سامانیان، غزنویان و سلجوقیان
سامانیان با ساخت بناهای متعدد در اطراف حرم اولین کسانی بودند که در آبادانی این منطقه دست داشتند. سبکتکین غزنوی حرم امام رضا را تخریب کرد اما پسرش، محمود غزنوی قبه جدیدی بر مقبره امام بنا کرد تا ساختوسازها همینطور در طول زمان ادامه یابد. سلجوقیان در قرنهای ۶ و ۷ هجری قمری خدمات زیادی در راستای تعمیر و مرمت حرم رضوی انجام دادند و اولین سنگ قبر باقیمانده حرم نیز مربوط به همین دوران است.
توسعه حرم در دوران تیموریان و صفویان
در دوران تیموریان مسجد گوهرشاد در کنار دو رواق و سه مدرسه در حرم امام رضا بنا شد. ساختوسازها در محوطه حرم و اطراف آن در دوران صفویه به اوج خود رسید و همچنان ادامه یافت. سپس افشاریان طلاکاری ایوان صحن امام رضا را انجام دادند و قاجاریان هم ضریح جدیدی برای بقعه امام ساختند. در دوران پهلوی بیشتر کارهایی که روی حرم انجام شد مربوط به مرمت و بازسازی بخشهای مختلف بود.
تغییرات و گسترش حرم پس از انقلاب
پس از انقلاب سال ۱۳۵۷، بیشترین حجم توسعه حرم امام رضا در قالب طرحهای مختلف انجام شد. از اقدامات این دوره میتوانیم به ساخت رواقها، صحنها، ایوانها، گلدستهها، بستها و ساختمانهای جدید اشاره کنیم. اجرای زیرگذر در زیر بنای حرم و همچنین توسعه فلکهها و خیابانهای اطراف هم پس از انقلاب انجام شد. در این دوره مساحت پیشین ۱۲ هکتاری حرم تا سال ۱۳۹۲ به بیش از ۷۰ هکتار رسید و حالا هم مساحت حرم امام رضا چیزی حدود ۱ میلیون متر مربع است.
معماری حرم؛ تجلی هنر و هندسه اسلامی
صحنها و رواقهای حرم امام رضا از نقاطی هستند که میتوانید در آن اوج شکوه هنر و هندسه ایرانی اسلامی را به وضوح مشاهده کنید. هنرمندان بسیاری در دورههای تاریخی مختلف آثار زحمات خود را در جایجای حرم به جا گذاشتهاند. تجلی هنر و هندسه اسلامی در معماری حرم را میتوانید در این بخشها ببینید:
- کاشیهای ممتاز زرینفام در گنبدخانه حرم، متعلق به سده ششم هجری قمری
- کتبیهای به خط ثلث برجسته زیر مناره که بهاءالدین محمد الخادم در سال ۱۱۴۲ ه.ق آن را نوشته
- خشتهای زراندود به خط ثلث در کتیبه گلدسته بالای ایوان عباسی
- آینهکاریهای دوره صفوی در بقعه اصلی و بخشهای مختلف حرم
- کتبیههای خط ثلث در صحن حرم رضوی و صحن خواجه ربیع به خطاطی استاد علیرضا عباسی
- الواح زرین دور ضریح به استادی مستعلی زرگر و خط نستعلیق علیرضا عباسی
- مقرنسکاری، آجرکاری، گچبری و معرقهای حرم از دورههای تاریخی مختلف
معرفی صحن های حرم امام رضا (ع)
تعداد صحن های حرم امام رضا در حال حاضر ۸ عدد است. هر صحن حرم یک فضای باز و محصور است که رواقها و ایوانهایی در اطراف آن وجود دارد. صحنهای حرم امام هشتم را میتوانید در جدول زیر ببینید.
نام صحن | ویژگی بارز | موقعیت |
|---|---|---|
انقلاب (عتیق) | قدیمیترین صحن، پنجره فولاد | شمال |
آزادی (نو) | ایوان طلا، مربوط به دوران قاجار | شرق |
جامع رضوی (پیامبر اعظم) | بزرگترین صحن با ظرفیت ۷۰ هزار نفر | جنوب |
قدس | کوچکترین صحن، سقاخانه بیتالمقدس | کنار مسجد گوهرشاد |
جمهوری اسلامی | ایوانهای طلایی، برج ساعت | شمال شرق |
کوثر | معماری مدرن | جنوب شرق |
غدیر | جدیدترین صحن، محل نذورات زائران | جنوب غرب |
هدایت | دسترسی به دانشگاه علوم اسلامی رضوی | شمال شرق |
رواق های معروف حرم کدامند؟
رواقها فضاهای مسقف و بستهای هستند که در پیرامون حرم مقدس امام رضا وجود دارند. تعداد رواق های حرم در حال حاضر ۲۹ تاست تاست که در زیر میتوانید با مهمترینهایشان آشنا شوید:
- رواق امام خمینی: رواق امام خمینی با مساحت ۹۸۰۰ متر مربع بزرگترین رواق حرم است. این رواق در گذشته یک صحن بود که از دهه هشتاد پروژه مسقفسازیاش آغاز شد. رواق امام خمینی از شمال به رواقهای دارالعباده و دارالزهد، از غرب به مسجد گوهرشاد، از شرق به موزه مرکزی آستان قدس و از جنوب به صحن جامع رضوی راه دارد.
- رواق دارالحجه: رواق دارالحجه یک رواق زیرزمینی است که زیر صحن انقلاب بنا شده. این رواق به طور ویژه برای زیارت خانوادهها طراحی شده اما در زمانهای خاص برای ورود آقایان یا بانوان محدود میشود. رواق دارالحجه بهخاطر وجود ۱۲۷ ستون ۷ متری در آن شکوه و زیبایی منحصربهفردی دارد.
- رواق دارالمرحمه: رواق دارالمرحمه در طبقه پایین رواق امام خمینی واقع شده و برای بیش از ۱۰ هزار نفر نمازگزار فضای عبادت دارد. معماری ایرانی اسلامی حرم امام رضا را میتوانید در فضای پرنور و آرامشبخش رواق دارالمرحمه، در قالب آینهکاریها و مقرنسکاریهایش به وضوح ببینید.
- رواق دارالسیاده: رواق دارالسیاده یکی از قدیمیترین رواق های حرم است که در گذشته مسجد گوهرشاد را به صحن عتیق وصل میکرد. نامگذاری این صحن نشان میدهد که این رواق محل اسکان موقت سادات مسافری بوده که برای زیارت به حرم میآمدند. امروزه آقایان میتوانند از صحن دارالسیاده به عنوان یکی از معابر اصلی برای زیارت مرقد امام رضا استفاده کنند.
موزهها و کتابخانه مرکزی آستان قدس
در میان ساختمانهای مختلفی که به عنوان بخشی از حرم مطهر امام رضا شناخته میشوند، چند موزه و کتابخانه نیز به چشم میخورد. مهمترین موزهها و کتابخانههای حرم را در این بخش ببینید.
موزه مرکزی
موزه مرکزی آستان قدس یکی از ارزشمندترین مجموعهها در ایران است که به بخشهای مختلفی تقسیم میشود. در بخش گنجینه تاریخ حرم رضوی آثار تاریخی حرم که در طی ۱۰ قرن در آن نصب بوده یا وقف شدهاند نگهداری میشود. سایر بخشهای این موزه دیدنی شامل گنجینه تمبر و اسکناس، نجوم و ساعت، سلاحهای سرد و گرم، ظروف، هنرهای تجسمی، آبزیان، سکه و مدال میشود.
- ساعت کاری موزه مرکزی آستان قدس: روزهای عادی ۸ تا ۱۸، ایام نوروز و تابستان: ۸ تا ۲۰:۴۵
موزه فرش
در موزه فرش حرم امام رضا قدیمیترین فرشها و قالیهای متعلق به حرم برای بازدید عموم نگهداری میشوند؛ همان فرشهایی که همیشه میتوانید بر کف رواقها، صحنها و آویزان از ورودیها ببینید. قدیمیترین فرشها و قالیهای موزه فرش حرم متعلق به دوران صفویه است.
- ساعت کاری موزه فرش حرم: روزهای عادی ۸ تا ۱۸، ایام نوروز و تابستان: ۸ تا ۲۰:۴۵
کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی
کتابخانه حرم امام رضا یکی از کهنترین و کاملترین کتابخانههای جهان اسلام است. در کتابخانه آستان قدس ۹۴ هزار نسخه خطی قرآن، صدها هزار نسخه خطی، ۴ میلیون برگ سند و ۶۱ هزار میکروفیلم نگهداری میشود.
- ساعت کاری کتابخانه آستان قدس: از ۷:۱۵ تا ۱۸:۴۵
راهنمای مسیرها؛ چگونه به حرم برویم؟
راههای رسیدن به حرم امام رضا در مشهد به قدری فراوان است که اگر بگوییم تمام مسیرهای این شهر به حرم میرسند، بیراه نگفتهایم. بیشتر هتلها و اقامتگاههای مشهد سرویس ویژه حرم دارند که مسافران را هر روز در ساعتی مشخص به حرم میبرند. به طور کلی برای رفتن به حرم امام رضا هم میتوانید با خودروی شخصی آغاز به حرکت کنید، هم اینکه روی وسایل نقلیه عمومی مشهد حساب باز کنید.
دسترسی با مترو
برای دسترسی به حرم امام رضا از طریق مترو میتوانید در خط ۳ مترو مشهد، در ایستگاه بابالجواد که دقیقا کنار ورودی حرم است پیاده شوید. در حال حاضر این خط مترو یک ایستگاه آغازین در پایانه امام رضا و یک ایستگاه تقاطعی (میدان شهدا) در خط ۲ دارد. پیش از افتتاح خط ۳ مترو مشهد، نزدیکترین ایستگاه به حرم امام رضا ایستگاه بسیج در خط ۱ بود.
دسترسی با اتوبوس
برای دسترسی به حرم با اتوبوس، هم میتوانید از طریق اتوبوسهای شهری اقدام کنید و هم از طریق سامانه BRT مشهد. اتوبوسهای BRT مشهد همگی شما را در سریعترین زمان ممکن به حرم میرسانند اما مسیرهایشان به این سه خط محدود است:
- خط ۸۰۰.۱ (پایانه امام رضا به حرم مطهر)
- خط ۸۰۰.۲ (پایانه طبرسی به حرم مطهر)
- خط ۸۳۱ (پایانه الهیه به پایانه مصلی)
خطوط اتوبوسهای معمولی مشهد اگرچه سرعت سامانه BRT را ندارند اما تمام شهر را پوشش میدهند و از هر نقطهای میتوانند شما را به حرم برسانند. اگر به سراغ اتوبوسهای شهری مشهد بروید، از طریق خطوط زیر میتوانید کنار حرم امام رضا پیاده شوید:
- خط ۵۰ (پایانه شهدا به حرم مطهر)
- خط ۸۰۰ (پایانه امام رضا به پایانه طبرسی)
- خط ۸۳۰ (پایانه شهید بسکابادی به انتهای امامیه)
پارکینگ های اطراف حرم
پارکینگ های حرم امام رضا در ۴ پارکینگ زیرزمینی خلاصه میشوند. شما با خودروی شخصی میتوانید از هر ۴ خیابان در هر ۴ سمت حرم وارد زیرگذر شوید و به یکی از این پارکینگها مراجعه کنید. البته حواستان باید به محدودیتهای ترافیکی این بخش از مشهد باشد. در مواقع شلوغی پارکینگهای زیر حرم پر میشوند و شما میتوانید از پارکینگهای اطراف حرم استفاده کنید:
- پارکینگ طبقاتی میدان شهدا
- پارکینگ روباز میدان شهدا
- پارکینگ بازار مرکزی
- پارکینگ طبقاتی آسمان
- پارکینگ روباز وحدت
- پارکینگ معین
- پارکینگ بازار تنباکویی
- پارکینگ عدالت
- پارکینگ عباسقلی خان
- پارکینگ شبانهروزی امید
- پارکینگ طبقاتی خیابان خسروی نو
برای اقامت در نزدیکی حرم، پیشنهاد میکنیم با انتخاب فیلتر «نزدیک حرم» در صفحه اقامتگاههای مشهد در جاباما، بهترین گزینهها را ببینید:
بهترین اقامتگاههای مشهد
مشاهده همه
ویلا دوخوابه دوبلکس استخردار آبگرم شاندیز
ویلا دوخوابه دوبلکس استخردار آبگرم شاندیز
قوانین بازدید و نکاتی که باید بدانید
جدا از آداب و رسومی که زائران هنگام مشرف شدن به حرم امام رضا وظیفه دینی و معنوی خود میدانند، برخی نکات و قوانین هست که تمام زائران حرم موظف به رعایتشان هستند:
- پوشش مناسب: گردشگرانی که قصد دارند به حرم امام رضا وارد شوند، باید جهت احترام به آستان مقدس مطابق با قوانین پوششی که تعیین شده لباس بپوشند. به طور کلی از ورود افراد با پوششهای نامتعارف به حرم جلوگیری میشود و بانوان نیز باید با چادر به حرم امام رضا وارد شوند.
- ممنوعیت ورود دوربین: هنگام عبور از ورودیهای حرم امام رضا به فهرستی از اقلام ممنوعه برمیخورید. مطابق با این فهرست، گردشگران و زائران نمیتوانند دوربین عکاسی یا فیلمبرداری حرفهای به حرم وارد کنند. البته که تصویربرداری از حرم با دوربین موبایل هیچ مشکلی ندارد.
- نحوه استفاده از امانات: اگر گردشگران وسایلی از فهرست اقلام ممنوعه را همراه خود داشته باشند، میتوانند آنها را پیش از ورود تحویل امانات حرم بدهند. در نزدیکی هر ورودی حرم، حداقل یک باجه امانات برای راحتی زائران در نظر گرفته شده.
- اپلیکیشنهای کاربردی حرم: حرم امام رضا یک اپلیکیشن رسمی به نام «رضوان» دارد که راهنمای کاملی برای زائران است. در اپلیکیشن رضوان برنامه مراسم بخشهای مختلف در اختیار شماست، نقشه حرم امام رضا را پیش روی خود دارید و هر اطلاعاتی که برای بازدید از حرم لازم داشته باشید را هم پیدا خواهید کرد. از دیگر برنامههایی که برای رسیدن به حرم ممکن است به کارتان بیاید میتوانیم به «شهر من» و «نقشه مشهد» اشاره کنیم.
جاهای دیدنی نزدیک به حرم
حرم امام رضا به نوعی مرکز شهر مشهد است و به همین خاطر جاهای دیدنی متنوعی را میتوانید در اطراف آن بیابید. از نزدیکترین جاهای دیدنی اطراف حرم میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم.
بازار رضا
بازار رضا یکی از بازارهای سنتی مشهد است که با قدمتی حدود ۵۰ سال در خیابان امام رضا، نزدیک به حرم امام رضا واقع شده. یکی از جاهایی که انواع صنایع دستی و سوغاتیهای مشهد را به دست زائران میرساند، همین بازار رضاست.
آرامگاه نادرشاه
آرامگاه نادرشاه افشار را میتوانید در مجموعه باغموزه نادری در خیابان شیرازی در نزدیکی حرم امام رضا پیدا کنید. در این مجموعه در کنار مقبره نادرشاه، دو تالار برای موزه اسلحه دورههای مختلف تاریخ ایران و موزه آثار دوران نادرشاه بنا شده است.
مسجد گوهرشاد
مسجد گوهرشاد یکی از بخشهای مستقل حرم امام رضاست که امروزه در محوطه حرم قرار گرفته. مسجد گوهرشاد که به دستور گوهرشادبیگم، همسر شاهرخ ساخته شده را به خاطر ظرافت در کاشیکاری و خطاطیهایش یکی از شاهکارهای معماری ایرانی اسلامی میشناسند.
حرم امام رضا؛ مرکز معنویت و شکوه معماری
حرم امام رضا جدا از اهمیت معنوی که برای شیعیان جهان دارد، یکی از دیدنیترین نقاط سراسر ایران هم به حساب میآید. تاریخچه حرم امام رضا نشان میدهد چیزی که حالا به عنوان حرم میشناسیم نتیجه زحمت هنرمندان بسیاری است که در طول قرنها انجام شده. در این مقاله هرآنچه درباره تاریخ حرم امام رضا باید بدانید را به شما گفتیم و راهنمای کامل بازدید از حرم را هم در اختیارتان گذاشتیم.
دیدگاهها
به گفتگو بپیوندید
اولین کسی باشید که نظر خود را ثبت میکند!