تالاب انزلی یکی از جاذبه‌های طبیعی اصلی استان گیلان است که در نزدیکی شهر بندر انزلی قرار دارد. تجربه قایق‌سواری در تالاب انزلی، دیدن لالههای مردابی و پرندهنگری از تفریحات اصلی گردشگران در این منطقه به حساب می‌آیند. تالاب انزلی محل تخم‌ریزی آبزیان و پناهگاه پرندگان مهاجر شمالی است و روی هم کلکسیونی از صدها گونه از موجودات زنده را در فضایی تماشایی جمع‌آوری کرده است.
مرداب انزلی با بیش از ۲۰ هزار هکتار مساحت، از جهت‌های مختلف به شهرستان‌های انزلی، خمام، صومعه‌سرا و رشت محدود میشود. متاسفانه تالاب انزلی با وجود تمام اهمیتی که در حوزه منابع طبیعی و همچنین گردشگری دارد، امروزه حال خوبی ندارد و با مشکلات مختلفی دست‌وپنجه نرم می‌کند.
تالاب انزلی کجاست؟
تالاب انزلی در نزدیکی شهر بندر انزلی در استان گیلان قرار دارد. موقعیت جغرافیایی تالاب انزلی نسبت به دریای خزر در حاشیه جنوب غربی این دریاچه است. فاصله تالاب انزلی تا شهر تهران حدود ۳۷۰ کیلومتر است و چیزی بین ۵ تا ۶ ساعت زمان می‌برد. فاصله مرداب انزلی تا رشت کمتر از ۴۰ کیلومتر است و ۱ ساعت زمان لازم دارد.
شهر بندر انزلی و جاده انزلی به رضوانشهر در بخش شمالی تالاب انزلی قرار دارند اما این تالاب به قدری بزرگ است که از هر طرف به یک شهرستان محدود میشود. تالاب انزلی از شمال به بندر انزلی، از جنوب به شهرستان صومعه‌سرا، از شرق به شهرستان خمام، از جنوب شرقی به شهرستان رشت و از غرب به کپورچال و آبکنار محدود میشود.
از لحاظ جغرافیایی تالاب انزلی را به ۴ بخش مختلف شرقی، غربی، مرکزی و پناهگاه‌های حیات وحش تقسیم می‌کنند. تالاب انزلی سه جزیره اصلی دارد که آن‌ها را جزایر بزرگ، میان‌پشته و جزیره کوچک می‌نامند.
چطور به تالاب انزلی برسیم؟
برای رسیدن به تالاب انزلی مسیرهای مختلفی پیش روی شما قرار دارد. شما باید باتوجه به جهت جغرافیایی مبدا، ابتدا خود را به یکی از شهرهای رشت، انزلی یا صومعه‌سرا برسانید. راحت‌ترین راه رفتن به تالاب از طریق قایق‌هایی است که در شهر بندر انزلی، کنار رودخانه ایستگاه تعاونی دارند.
شما همچنین می‌توانید از بخش‌های شمالی تالاب مثل سنگاچین، یا بخش‌های جنوبی مثل آبکنار هم وارد مرداب انزلی بشوید. در هر صورت باید با خودروی شخصی یا وسایل نقلیه عمومی تا یکی از ایستگاه‌های قایق‌سواری بروید و از آنجا با قایق وارد تالاب شوید.
تالاب انزلی چرا مهم است؟
تالاب انزلی فقط یک جاذبه گردشگری در گیلان نیست؛ تالاب انزلی یکی از مهم‌ترین منابع طبیعی حاشیه دریای خزر است تاثیرگذاری‌اش در مسائل اقلیمی و زیست‌بومی فراتر از سطح استان و کشور است. تالاب انزلی زیستگاه گونه‌های فراوانی از گیاهان، آبزیان و پرندگان مهاجر است که نمونه مشابهی در سراسر ایران نمی‌توان برای آن پیدا کرد.
مشکلاتی که این تالاب در چنددهه اخیر با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، تاثیر خود را حتی بر مسائل اقتصادی استان گیلان هم گذاشته است. به طور کلی اهمیت تالاب انزلی را می‌توان در این چند مورد خلاصه کرد:
- تنوع زیستی کم‌نظیر از پرندگان، جانوران و گیاهان
- تنظیم آب و کنترل سیلاب‌ها
- تصفیه طبیعی آب از سموم و آلاینده‌ها
- حفظ چرخه‌های اکولوژیکی
- تعدیل شرایط اقلیمی استان گیلان
- پایداری اقتصادی و اجتماعی منطقه
تالاب انزلی به دلیل موقعیت مکانی خاصی که دارد، از لحاظ میزان رطوبت و تنوع گونه‌های گیاهی با هیچ نقطه دیگری در ایران قابل مقایسه نیست. این تالاب در سال ۱۹۷۵ میلادی در کنوانسیون رامسر که ۱۸ کشور از جمله ایران آن را امضا کردند، در راستای حفظ اکوسیستم‌های طبیعی تحت حمایت بین‌المللی قرار گرفت. اما متاسفانه تالاب انزلی در سال ۱۹۹۳ به فهرست مونترو، که فهرستی از تالاب‌های در خطر است، وارد شد و در حال حاضر هم وضعیت مطلوبی ندارد.
شکل‌گیری تالاب انزلی
شکل‌گیری و چگونگی پیدایش مرداب انزلی به این شکل بوده که منطقه بندر انزلی و قاضیان به مرور زمان از آب بیرون آمدند و خشکی از طرفین پیشرف کرد. در نهایت بخشی از دریا که حالا تالاب انزلی است، پشت پهنه بندر انزلی باقی ماند و اگرچه هم رودخانههای اطراف به آن راه دارند و هم دریا، اما آب آن به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش راکد مانده است.
محمدجواد مهدی‌زاده، رئیس سابق سازمان محیط زیست کشور درباره تغییرات تالاب انزلی گفته تا پیش از انقلاب، عمق این تالاب حدود ۸ متر بوده؛ اما مطابق با آمارهای اوایل دهه ۹۰ میانگین این عمق به کمتر از ۱ متر رسیده و عمیق‌ترین نقطه هم بیشتر از ۲ متر نیست! این اتفاق را نتیجه افزایش بیش از حد سطح رسوباتی که به تالاب وارد شده می‌دانند.
گیاهان و جانوران تالاب انزلی
حیات وحش تالاب انزلی به‌خاطر ترکیب اکوسیسم‌های آبی و خشکی فضای منحصربه‌فردی دارد. جانوران و گیاهانی که در این منطقه زندگی می‌کنند را می‌توان در موارد زیر دسته‌بندی کرد:
پرندگان
بندر انزلی یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌ها برای پرندگان مهاجر است. تعدادی از پرندگان تالاب انزلی در این منطقه زیستگاه دائمی دارند و تعدادی دیگر هم در فصل‌های سرد از شمال به این منطقه می‌آیند و به شکل موقت در آن باقی می‌مانند. گونه‌های مختلف پلیکان، فلامینگو، قو، اردک، حواصیل، کاکایی، آبچلیک، مرغابی و... را می‌توان در زمان‌های مختلف در تالاب انزلی مشاهده کرد.
ماهی‌ها
ماهیگیری در تالاب انزلی از دهه‌ها پیش یکی از فعالیت‌های اصلی ساکنان اطراف این مرداب بوده. تالاب انزلی به‌خاطر جریان‌های آب شیرین که از رودخانه به سمت دریا می‌روند، زیستگاه مناسبی برای انواع ماهی‌های کاراس، کپور، سوف و... است. بخش زیادی از تخم‌ریزی ماهی‌ها در گیلان، در تالاب انزلی انجام میشود.
سایر جانوران
انواع دوزیستان، خزندگان و پستانداران را هم می‌توان در اکوسیستم تالاب انزلی پیدا کرد. قورباغه، سمندر، لاکپشت، مار، شغال، سمور، روباه، گراز و... از جمله جانورانی هستند که در حاشیه‌های تالاب زندگی می‌کنند. البته جای نگرانی نیست! جانوران وحشی منطقه معمولا از مسیرهای اصلی گردشگران فاصله می‌گیرند و در زیستگاه‌های طبیعی خود باقی می‌مانند.
گیاهان
تنوع گیاهی مرداب انزلی به شکل شگفت‌انگیزی بالاست و گیاهان آن را می‌توان به سه دسته گیاهان حاشیه‌ای، شناور و غوطه‌ور تقسیم کرد. این گیاهان در فصل‌های مختلف فضاهای بسیار زیبایی برای تماشا و عکاسی در اختیارتان قرار می‌دهند. اصلیترین گونه‌های گیاهی تالاب انزلی عبارت‌اند از:
- گیاهان حاشیه‌ای: لویی، پونه آبی، بوتوموس، اسپارگانیو، تیرکمان آبی، پلی گنوم، نلومبو و...
- گیاهان شناور: مریم آبی، علف هفت‌بند، هیدروکاریس، عدسک سرنیزه‌ای، تراپا و...
- گیاهان غوطه‌ور: نی، لاله مردابی، علف شاخی (دمرسوم)، پرطاووسی (میرپوفیلوم)، هیدریلاور تیستیلاتا و...
چه ماهی به تالاب انزلی برویم؟
در پاسخ به این‌که «چه ماهی به مرداب انزلی برویم؟» باید ببینید هدف شما از رفتن به این منطقه طبیعی چیست. اگر برای عکاسی از لالههای مردابی می‌خواهید به مرداب انزلی بروید، از اواخر خرداد تا اواخر تابستان بهترین زمان برای این کار خواهد بود.
اگر به قصد پرندهنگری به مرداب انزلی می‌روید، از اواسط پاییز تا اواخر زمستان بازه زمانی ایده‌آل شماست. اگر هم نمی‌خواهید برای قایق‌سواری در ازدحام مسافران معطل شوید و از طرفی تحمل سرمای زمستان هم برای‌تان سخت است، از اواسط مهر تا اوایل آذرماه بهترین موقع برای رفتن به تالاب انزلی خواهد بود.
قایق‌سواری در تالاب انزلی
قایق‌سواری اصلیترین تفریح گردشگرانی است که به تالاب انزلی می‌روند. اگرچه می‌توانید از بخش‌های مختلف، مثل ورودی جنوبی تالاب در آبکنار، به صورت پیاده مسیرهایی را در حاشیه تالاب انزلی طی کنید، اما تا وقتی که با قایق دل به تالاب نزنید، تجربه بازدیدتان از این پدیده طبیعی بکر و زیبا تکمیل نخواهد شد.
از کجا سوار شویم؟
شما هر کجای انزلی و مسیرهای اطراف تالاب که باشید، تابلوهای رنگارنگ و فراوان قایق‌سواری در تالاب را می‌بینید. اما از بین این همه ورودی، کدام ایستگاه را باید انتخاب کنید؟ ایستگاه‌های رسمی تحت نظر سازمان محیط زیست، در نقاط اصلی شهر بندر انزلی و روستاهای اطراف آن با تابلوهای رسمی شهرداری مشخص شده‌اند. این ایستگاه‌ها را در شهر انزلی می‌توانید کنار پل انزلی، پل قاضیان و در امتداد رودخانه‌ها پیدا کنید. ایستگاه‌های خارج از بندر انزلی هم در روستاهایی مثل سنگاچین و آبکنار قرار دارند.
تفاوت ایستگاه‌های مختلف، در طول مسیر و مدت زمانی است که برای رسیدن به تالاب طی می‌کنند، که طبیعتا قیمت‌های متفاوتی هم دارند. ایستگاه‌های داخل بندر انزلی مسیرهای طولانی‌تری دارند که از رودخانههای کوچک و بزرگ می‌گذرد و منظره جذاب‌تری در طول راه تا رسیدن به تالاب دارد. ورودی شمالی تالاب انزلی در سنگاچین و ورودی جنوبی تالاب در آبکنار، مستقیم با قایق شما را به دل تالاب می‌برند و نسبت به ایستگاه‌های داخل شهر مسیر کوتاه‌تر و قیمت مناسب‌تری دارند.
در قایق چه می‌بینیم؟
مسیرهایی که قایق‌های تعاونی در آن‌ها شما را از ایستگاه به تالاب می‌برند با یکدیگر متفاوت است. بعضی از مسیرها از رودخانههای کم‌عرض عبور می‌کنند که بافت گیاهی تالاب را در آن‌ها می‌توانید از نزدیک ببینید. بعضی از قایق‌ران‌ها هم برای عکاسی شما را به نقاط بکرتر، مثل نیزارها می‌برند یا دقیقا از کنار لاله مردابی می‌گذرند. اگر می‌خواهید با قایق جانوران و پرندگان کم‌یاب‌تر تالاب را مشاهده کنید، باید به سمت نقاط خاص‌تری حرکت کنید. البته این‌که در قایق چه می‌بینید به فصلی که در آن به سراغ تالاب می‌روید هم بستگی دارد.
نکات ایمنی و وسایل
قایق‌سواری در تالاب انزلی فعالیت دشواری نیست، محدودیت سنی ندارد و وسایل خاصی هم برای آن لازم نیست. از کودک تا افراد مسن، همه می‌توانند از قایق‌سواری در تالاب انزلی لذت ببرند. اما برای این‌که با خیال جمع قایق‌سواری کنید، بهتر است چند نکته را مد نظر داشته باشید:
- حتما از تعاونی‌های رسمی قایق اجاره کنید و به سراغ ایستگاه‌های غیرقانونی نروید.
- تعاونی باید به تعداد سرنشینان جلیقه نجات سالم در اختیارتان بگذارد.
- در فصل‌های سرد، حتما با لباس چند لایه گرم سوار قایق شوید.
- پیش از اقدام به قایق‌سواری، از مساعد بودن آب‌وهوا اطمینان حاصی کنید.
- در روزهای آفتابی تابستان، کلاه آفتابی، کرم ضدآفتاب و یک بطری آب معدنی فراموش نشود.
پرندهنگری در تالاب انزلی
یکی از جذابیت‌های تالاب انزلی برای زیست‌شناسان، عکاسان و گردشگران، تنوع زیستی بالای این منطقه و فرصت ایده‌آل پرندهنگری در آن است که در کمتر جایی پیدا میشود. بر اساس آمارهای سال ۱۴۰۵، بیش از ۲۵۰ گونه پرنده تابه‌حال در تالاب انزلی مشاهده و ثبت شده که حدود ۷۰٪ آن‌ها پرندگان مهاجر بوده‌اند (منبع: ایران‌گاه). برخی از شاخص‌ترین گونه‌های پرندگانی که در تالاب دیده میشوند عبارت‌اند از:
- بالکان‌ها
- پرستوهای دریایی
- پلیکان پاکبود
- اردک نره‌سبز
- خوتکای اوراسیایی
اگرچه بیشتر این پرندگان مهاجر هستند و فقط در زمان‌های خاصی از سال در این تالاب حضور دارند، اما هر زمانی که به مرداب انزلی بروید، حداقل چند گونه مختلف از پرنده‌ها را می‌توانید ببینید. بهترین گزینه برای پرندهنگری در تالاب انزلی این است که با یک گروه حرفه‌ای، در قالب تور یا ایونت به تالاب بروید تا بتوانید از فاصله مطمئن، بدون برهم‌زدن آرامش پرندگان آن‌ها را در زیستگاه‌های موقت یا دائمی‌شان ببینید.
وضعیت امروز تالاب انزلی
تالاب انزلی امروز هم مثل همیشه زیبا و با شکوه است. اما حقیقت ماجرا این است که سال‌هاست مرداب انزلی حال خوبی ندارد و حالا بیش از پیش در معرض آسیب‌های برگشت‌ناپذیر طبیعی و انسانی قرار دارد. تالاب انزلی از سال ۱۹۹۳ وارد فهرست مونترو شده که به معنای خطر جدی خشک‌شدن برای تالاب است.
آلن پطروسیان، فعال محیط زیست، در جدیدترین صحبت‌های خود در پاییز ۱۴۰۵ گفت پهنه غربی تالاب انزلی در حالت ایده‌آل خود ۳۲۰۰ هکتار آب داشته که وسعتش در تابستان امسال به ۵۰۰ هکتار رسیده (منبع: مرور). اگرچه اقدامات متنوعی در سال‌ها مختلف برای احیای تالاب و حفظ سلامت آن انجام شده یا وعده داده شده، اما این تالاب همچنان از جهات مختلف در خطر است. تهدیدات انسانی و طبیعی تالاب انزلی عبارت‌اند از:
- ورود فاضلاب‌های خانگی، کشاوری و صنعتی از طریق رودخانههای زرجوب و گوهررود به تالاب
- رسوب‌گذاری مرداب و کاهش شدید عمق تالاب که زیستگاه آبزیان را تهدید می‌کند
- کاهش آب ورودی به تالاب به دلیل بهره‌برداری بیش از حد در بالادست
- هجوم گیاهان مهاجم مثل سنبل آبی و آزولا که سطح اکسیژن آب مرداب را کاهش می‌دهند
- خشکسالی اقلیمی که سطح آب تالاب انزلی را سال به سال کاهش داده است
- ساخت‌وساز بی‌رویه در حریم تالاب و رودخانههای منتهی به آن
سفر مسئولانه به تالاب
در کنار راهکارهای حفاظتی مثل پاکسازی گیاهان مهاجم، مدیریت فاضلاب، برنامه‌های محلی و بین‌المللی احیای تالاب که در حال انجام هستند، گردشگران چگونه می‌توانند از این پدیده طبیعی کم‌یاب حمایت کنند؟ اولین گام این است که به تالاب انزلی فقط به چشم یک مقصد توریستی نگاه نکنید و از وضعیت واقعی آن آگاه باشید. سپس می‌توانید با چند اقدام ساده از آسیب‌های بیشتر به تالاب، تا حد ممکن جلوگیری کنید؛ اقداماتی از جمله:
- هنگام پرندهنگری، فاصله ایمن با پرندگان و جانوران تالاب را حفظ کنید و به لانه آن‌ها نزدیک نشوید.
- از دادن غذاهای مختلف به پرندگان و آبزیان این منطقه خودداری کنید.
- گیاهان تالاب را نچینید و مراقب باشید زباله‌های‌تان در طبیعت رها نشوند.
- با انتخاب تعاونی‌های قایق‌سواری مجاز، از قایق‌سواری‌های بدون نظارت و آسیب‌زننده به محیط زیست جلوگیری کنید.
جاذبه‌های نزدیک تالاب
بدون شک نزدیک‌ترین جاذبه‌های گردشگری به تالاب انزلی، دیدنی‌های شهر بندر انزلی هستند. مهم‌ترین جاذبه‌های این شهر که در کنار تالاب می‌توانید به آن‌ها سری بزنید عبارت‌اند از:
- خانه‌های رنگارنگ بندر انزلی
- پارک ساحلی (خیابان پاسداران)
- پارک جنگلی بندر انزلی
- کاخ‌موزه پهلوی بندر انزلی
- پارک بلوار
- موج‌شکن غربی بندر انزلی
- خیابان سپه (بافت شهری قدیمی)
- حافظیه انزلی
- گورستان لهستانی‌ها
- برج ساعت انزلی
- بقعه بی‌بی حوریه
جاذبه‌های نزدیک تالاب انزلی فقط به دیدنی‌های داخل شهر بندر انزلی محدود نمی‌شود، در نزدیکی این منطقه طبیعی زیبا و دیدنی، می‌توانید در فاصله کمتر از یک ساعت به مقصدهای گردشگری متنوعی در گیلان برسید:
- منطقه آزاد انزلی
- آکواریوم انزلی
- پارک جنگلی اشبلا
- جنگل و ساحل گیسوم
- ساحل زیباکنار
- جیرسر باقرخاله
- صومعه‌سرا و فومن
- پیربازار
نزدیک تالاب انزلی کجا اقامت کنیم؟
اگر بازدید از تالاب انزلی تنها بخشی از سفر شما به شهر انزلی است، محبوب‌ترین گزینه‌ای که برای اقامت پیش روی خود دارید، اقامتگاه‌های ساحلی انزلی است. اقامتگاه‌های ساحلی این شهر فراوان‌اند و تنوع بسیار خوبی در نوع امکانات و موقعیت مکانی دارند.
اما اگر می‌خواهید از شلوغی شهر بندر انزلی فاصله داشته باشید، بهتر است دنبال ویلا و کلبه در بخش‌هایی مثل سنگاچین، آبکنار، کرکان یا کوچک محله بگردید که اگرچه از شهر دورند اما به تالاب انزلی نزدیک‌اند. در هر صورت دست شما در انتخاب اقامتگاه باز است و در جاباما حتی می‌توانید از روی نقشه اقامتگاه‌های اطراف تالاب را ببینید و پس از مقایسه آن‌ها با یکدیگر، بهترین گزینه برا برای سفر به تالاب انزلی برگزینید.
دیدگاه‌ها
به گفتگو بپیوندید
اولین کسی باشید که نظر خود را ثبت می‌کند!