عطر بهارنارنج در حیاط عمارت‌های قاجاری و شکوه ستون‌های ۲۵۰۰ ساله هخامنشی، شیراز را به مقصدی بی‌بدیل تبدیل کرده است. اما بازدید از مکان های تاریخی شیراز بدون داشتن یک برنامه دقیق، مساوی است با سردرگمی در ترافیک و از دست دادن زمان طلایی عکاسی. در این راهنما، ما ذره‌بین برداشته‌ایم تا علاوه‌بر معرفی بناهای تاریخی شیراز، هزینه تقریبی بلیت، ساعات کاری و بهترین مسیرهای دسترسی به آنها را روی نقشه بررسی کنیم. چه یک نیم‌روز زمان داشته باشید چه یک هفته، اینجا کاربردی‌ترین برنامه سفر منتظر شماست.
مکان های تاریخی شیراز در یک نگاه
مهم‌ترین مکان های تاریخی شیراز شامل مجموعه هخامنشی (تخت جمشید، پاسارگاد و نقش رستم)، شاهکارهای زندیه (ارگ کریم‌خان و بازار وکیل)، بناهای قاجاری (مسجد نصیرالملک و باغ قوام) و آرامگاه مشاهیر (حافظیه و سعدیه) است. این بناها روایتگر ۲۵۰۰ سال شکوه معماری، هنر و تمدن در قلب ایران هستند که در جدول زیر می‌توانید اطلاعات کلی آنها را مشاهده کنید.
چرا شیراز قلب تپنده تاریخ ایران است؟
شیراز تنها شهر ایران است که می‌توانید صبح را در میان ستون‌های ۲۵۰۰ ساله قدم بزنید، ظهر در حیاط آجریِ بناهای دوره زندیه فالوده بخورید و عصر در کنار حوض عمارت‌های قاجاری، بوی بهارنارنج را استشمام کنید. وقتی صحبت از جاهای دیدنی شیراز میشود، ما در واقع با یک موزه زنده و روباز مواجهیم که هر گوشه‌اش راوی داستان یکی از سلسله‌های قدرتمند ایران است. یکی دیگر از دلایل اهمیت شیراز این است که نه‌تنها در دوران باستان، بلکه قرن‌ها بعد در دوران اسلامی نیز به‌عنوان پایتخت و مرکز ثقل قدرت انتخاب شده بود.
یادگارهای هخامنشیان؛ سفر به ایران باستان
شکوه سنگ‌تراشی‌ها و عظمت امپراتوری ایران باستان در هیچ‌کجای جهان به اندازه جلگه مرودشت ملموس نیست. باید بدانید که این اماکن تاریخی شیراز، داخل خود شهر نیستند و در شهرستان‌های اطراف (مرودشت و پاسارگاد) قرار دارند. بنابراین برای لمس عظمت تاریخ باستان، باید از شهر خارج شوید و حداقل یک نیم‌روز تا یک روز کامل را با برنامه‌ریزی قبلی به این مسیر اختصاص دهید.
تخت جمشید (پرسپولیس)
قدیمیترین مکان تاریخی شیراز، مجموعه تخت جمشید با قدمت بیش از ۲۵۰۰ سال است که به دستور داریوش بزرگ بنا شد. این شهر باشکوه با کاخ‌های حیرت‌انگیزی چون آپادانا، تچر و هدیش، روزگاری قلب تپنده امپراتوری هخامنشیان بود و هر ساله میزبان جشن‌های نوروزی ملل مختلف می‌شد. اگر می‌خواهید شکوه واقعی جاذبه های تاریخی شیراز را درک کنید، اینجا اصلی‌ترین نقطه شروع است.
- 📍 آدرس: مرودشت، ۶۰ کیلومتری شمال شرق شیراز (فاصله تخت جمشید تا شیراز با ماشین شخصی حدود ۱ ساعت الی ۱ ساعت و ربع است) (مسیریابی پرسپولیس روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: امپراتوری هخامنشیان
- 👑 بانی بنا: داریوش بزرگ (تکمیل توسط خشایارشا و اردشیر)
- 🌍 ثبت جهانی یونسکو: ✅ (ثبت شده در سال ۱۳۵۸)
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۱۸:۳۰ (در شش‌ماهه دوم سال معمولا تا ۱۷:۳۰)
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
پاسارگاد و آرامگاه کوروش
سفر در زمان را با رفتن به اولین پایتخت امپراتوری هخامنشی یعنی پاسارگاد ادامه می‌دهیم. آرامگاه کوروش بزرگ، با آن معماری پلکانی و سنگ‌های آهکی سفید، بدون شک الهام‌بخش‌ترین قسمت این مجموعه به‌شمار می‌رود. فضای اطراف آرامگاه، دشتی وسیع و آرامش‌بخش است که حس‌وحال عجیبی از اقتدار سده‌های دور را منتقل می‌کند.
- 📍 آدرس: شهرستان پاسارگاد، جاده اصفهان-شیراز، حدود ۱۳۰ کیلومتری شیراز (مسیریابی آرامگاه کوروش روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: امپراتوری هخامنشیان
- 👑 بانی بنا: کوروش بزرگ
- 🌍 ثبت جهانی یونسکو: ✅ (ثبت شده در سال ۱۳۸۳)
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۱۸:۳۰
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
نقش رستم و نقش رجب
در فاصله بسیار کوتاهی از تخت جمشید، صخره‌ای عظیم قرار دارد که بومی‌های منطقه به آن «کوه نفشت» (کوه نوشته‌ها) می‌گویند؛ جایی که آرامگاه‌های صلیبی‌شکل چهار پادشاه هخامنشی (از جمله داریوش و خشایارشا) در دل صخره‌ها تراشیده شده است.
نقش رستم و محوطه مجاور آن (نقش رجب) تنها به یک دوره تاریخی محدود نمی‌شوند؛ بلکه کتیبه‌ها و نقش‌برجسته‌های بی‌نظیری از تاج‌گذاری پادشاهان ساسانی و نشانه‌هایی از ایلامیان را نیز در آغوش کشیده‌اند که شاید شناخته‌شده‌ترینشان صحنه زانو زدن والرین در مقابل شاپور اول باشد. اینجا دقیقا مانند یک کتاب مصور سنگی است که سه دوره طلایی تاریخ ایران را یکجا روایت می‌کند.
- 📍 آدرس: شهرستان مرودشت، ۱۰ کیلومتری شمال تخت جمشید (مسیریابی نقش رستم روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: ایلامیان، هخامنشیان و ساسانیان
- 👑 بانی بنا: پادشاهان هخامنشی (آرامگاه‌ها) و ساسانی (سنگ‌نگاره‌ها)
- 🌍 ثبت جهانی یونسکو: در فهرست موقت (بخشی از چشم‌انداز باستانی)
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۱۸:۳۰
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
شاهکارهای دوران زندیه؛ در کوچه پس‌کوچه‌های قدیم شیراز
اگر بپرسید درخشان‌ترین و یکپارچه‌ترین بخش از بناهای تاریخی شیراز کجاست، بی‌شک باید به بافت تاریخی مرکز شهر و شاهکارهای دوران زندیه اشاره کنیم. وقتی کریم‌خان زند شیراز را به‌عنوان پایتخت انتخاب کرد، مجموعه‌ای بی‌نظیر از دیوانی تا تجاری را در قلب شهر بنا نهاد.
تمام بناهای دوره زندیه شیراز به یکدیگر چسبیده‌اند؛ بنابراین بهترین کار، پارک کردن ماشین و اختصاص یک نیم‌روز برای قدم زدن در این مسیر پیاده‌روی تاریخی است. با این کار، هم در ترافیک مرکز شهر کلافه نمی‌شوید و هم می‌توانید در لابه‌لای این گشت‌وگذار، طعم ناب فالوده شیرازی را در مغازه‌های اصیل پشت ارگ بچشید.
ارگ کریم‌خان زند
دژ آجری باابهت ارگ کریم‌خان، روزگاری محل زندگی و مقر فرماندهی این پادشاه بود و بعدها در دوران قاجار و پهلوی کاربری‌های مختلفی از جمله زندان پیدا کرد. معماری ارگ ترکیبی از ظرافت مسکونی و استحکام نظامی است؛ از برج‌های دیده‌بانی ۱۴ متری (که یکی از آنها به طرز جالبی کج شده است) تا حیاطی وسیع که در فصل بهار، عطر شکوفه‌های بهارنارنج درختانش هوش از سرتان میبرد.
- 📍 آدرس: میدان شهرداری (دسترسی عالی با خط یک مترو، ایستگاه زندیه) (مسیریابی ارگ کریم‌خان روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: زندیه
- 👑 بانی بنا: کریم‌خان زند
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۲۰ (در شش‌ماهه اول سال معمولا تا ۲۱)
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
مجموعه وکیل (بازار، حمام، مسجد)
مجموعه وکیل، قلب تپنده اقتصاد و اجتماع در دوره زندیه است که تنها با ۵ دقیقه پیاده‌روی از ارگ، به آن می‌رسید. مسجد وکیل با شبستان جادویی و ۴۸ ستون سنگی یکپارچه و مارپیچ، اوج هنر حجاری را به تصویر می‌کشد. در همسایگی آن، حمام وکیل با مجسمه‌های مومی جذابش، سبک زندگی و آداب‌ورسوم مردم در قرن‌های گذشته را بازسازی کرده. پس از بازدید از این دو بنا، وقت آن میرسد که وارد دالان‌های خنک و آجری بازار وکیل شوید. معماری این بازار به گونه‌ای است که در اوج گرمای تابستان هم هوای مطبوعی دارد.
- 📍 آدرس: خیابان زند، چسبیده به ارگ کریم‌خان و میدان شهرداری (مسیریابی مجموعه وکیل روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: زندیه
- 👑 بانی بنا: کریم‌خان زند
- 🕒 ساعت کاری: بازار (از ۸ صبح تا ۲۱)، حمام و مسجد (همه‌روزه از ۸ صبح تا ۱۸:۳۰)
- 🎟️ هزینه بلیت: بازدید از بازار رایگان است، حمام و مسجد: اقتصادی
عمارت کلاه‌فرنگی (موزه پارس)
در میان باغ سرسبز نظر، عمارتی هشت‌ضلعی و بسیار زیبا قرار دارد که به عمارت کلاه‌فرنگی معروف است. این بنای چشم‌نواز در زمان زندیه محل پذیرایی از سفیران خارجی و برگزاری مراسم رسمی بود و جالب است بدانید که آرامگاه اولیه کریم‌خان زند نیز در همین مکان قرار داشت؛ هرچند بعدها آقامحمدخان قاجار استخوان‌های او را به تهران منتقل کرد.
امروزه عمارت کلاه‌فرنگی به «موزه پارس»، قدیمیترین موزه استان فارس، تبدیل شده. با ورود به این موزه، آثار ارزشمندی از دوران پیش از اسلام تا دوره زندیه، از جمله شمشیر کریم‌خان و اشیای مرتبط با دوران لطفعلی‌خان زند (آخرین پادشاه شجاع زندیه) را خواهید دید. فضای بیرونی موزه برای یک استراحت کوتاه پاییزی بی‌نظیر است.
- 📍 آدرس: خیابان زند، روبروی ارگ کریم‌خان (مسیریابی موزه پارس روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: زندیه
- 👑 بانی بنا: کریم‌خان زند
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۱۸ (در شش‌ماهه دوم معمولا تا ۱۷)
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
مساجد، خانه‌ها و باغ‌های تاریخی شیراز
پس از عبور از استحکامات و بناهای آجری زندیه، نوبت به گشت‌وگذار در میان خانه های تاریخی شیراز و باغ‌های سرسبز میرسد. در دوران قاجار، معماری شیراز به سمت زیبایی‌شناسی، ظرافت‌های هنری، بازی با نور و استفاده از رنگ‌های شاد حرکت کرد. اگر به‌دنبال لوکیشن‌های بی‌نظیر برای عکاسی هستید، تمرکز شما باید روی همین بخش از بناهای تاریخی شیراز باشد؛ جایی که تلفیق شیشه‌های رنگی، آینه‌کاری‌های خیره‌کننده و عطر شکوفه‌ها، هوش از سر هر مسافری میبرد.
مسجد نصیرالملک (مسجد صورتی)
مسجد نصیرالملک که بهدلیل استفاده گسترده از کاشی‌های رزِ صورتی به «مسجد صورتی» شهرت دارد، شاهکار بلامنازع معماری قاجار شناخته میشود. تفاوت اصلی این بنا با سایر مساجد، شبستان زمستانی و رقص نور خورشید در آن است.
- 📍 آدرس: محله گود عربان، جنوب خیابان لطفعلی‌خان زند (مسیریابی مسجد نصیرالملک روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: قاجاریه
- 👑 بانی بنا: میرزا حسن‌علی‌خان ملقب به نصیرالملک
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۷ صبح تا ۱۷ (بهترین زمان بازدید: ۷ الی ۹ صبح)
- 🎟️ هزینه بلیت: متوسط
خانه زینت‌الملوک و نارنجستان قوام
عمارت‌های اشرافی خانه زینت‌الملوک و نارنجستان قوام، متعلق به خاندان قدرتمند قوام در دوره قاجار بوده‌اند. نارنجستان قوام با حیاطی پر از درختان نارنج و عمارت زینت‌الملوک با اتاق‌هایی تو در تو، در واقع دو بخش بیرونی و اندرونیِ یک خانه هستند که با یک تونل زیرزمینی به هم متصل شده‌اند. بدون شک تصویر تالار آینه در خانه زینت‌الملوک با آن سقف‌های چوبی نقاشی‌شده و آینه‌کاری‌های ظریف، یکی از اولین تصاویری است که شما را ترغیب به بازدید از این مجموعه می‌کند.
- 📍 آدرس: خیابان لطفعلی‌خان زند (با فاصله ۵ دقیقه پیاده‌روی از مسجد نصیرالملک) (مسیریابی نارنجستان قوام روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: قاجاریه
- 👑 بانی بنا: خاندان قوام‌الملک
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۱۹
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
باغ ارم و باغ عفیفآباد
در میان باغ های تاریخی شیراز، باغ ارم با سروهای سربه‌فلک‌کشیده و عمارت سه طبقه‌اش که شاهکاری از کاشی‌کاری قاجاری است، شهرت جهانی دارد و به ثبت یونسکو هم رسیده. ریشه‌های اولیه این باغ به دوران سلجوقیان بازمی‌گردد، اما شکوه امروزی آن یادگار دوره‌های بعدی است.
در سمت دیگر شهر، باغ عفیفآباد (گلشن) قرار دارد که ترکیبی از معماری سلطنتی و یک موزه نظامی جذاب در دل عمارت است. از آنجا که محله عفیفآباد امروزه یکی از زنده‌ترین و مدرن‌ترین خیابان‌های شهر شناخته میشود، پس از بازدید از باغ و برای رفع خستگی، می‌توانید در بهترین رستوران‌های محلی شیراز در همین حوالی، طعم یک کلم‌پلو شیرازی اصیل را در کنار خانواده تجربه کنید.
- 📍 آدرس: باغ ارم (میدان ارم، حوالی دانشگاه شیراز) (مسیریابی باغ ارم روی نقشه)، عفیفآباد (انتهای خیابان عفیفآباد) (مسیریابی باغ عفیفآباد روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: سلجوقی (بنیان‌گذاری ارم)، قاجار و پهلوی (عمارت‌های فعلی)
- 👑 بانی بنا: باغ ارم، اتابک قراچه (دوره سلجوقیان) | باغ عفیفآباد، میرزا علی‌محمدخان قوام‌الملک دوم (دوره قاجار)
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۲۰
- 🎟️ هزینه بلیت: متوسط
آرامگاه مشاهیر ادب و هنر
بر کسی پوشیده نیست که شیراز پایتخت شعر و ادب فارسی است و زیارت خاک شاعران بزرگی که نام ایران را در جهان جاودانه کرده‌اند، بخش جدایی‌ناپذیری از سفر به این شهر خواهد بود. اگر در حال مطالعه راهنمای سفر به شیراز هستید تا برنامه روزانه خود را تنظیم کنید، پیشنهاد می‌کنیم بازدید از این مکان‌ها را به ساعات پایانی روز یا اوایل شب موکول کنید تا از گرمای روز در امان باشید و از فضای آرامش‌بخش آنها نهایت لذت را ببرید.
حافظیه (آرامگاه لسان‌الغیب)
آرامگاه حافظ، قبله‌گاه عاشقان شعر و ادبیات است. بنای فعلی با آن گنبد مسی‌رنگ و هشت ستون سنگی، یادگاری از دوران پهلوی با طراحی آندره گدار فرانسوی است که روی بناهای دوره زندیه ساخته شد. نورپردازی ملایم گنبد در تاریکی شب، صدای موسیقی سنتی که همیشه در فضا پخش میشود و فال‌گیرهایی که در گوشه‌وکنار محوطه نشسته‌اند، یک فضای عرفانی و بی‌نظیر خلق می‌کند که در هیچ یک از مکان های تاریخی شیراز شبیه آن را نخواهید یافت.
- 📍 آدرس: حدفاصل چهارراه ادبیات و چهارراه حافظیه (مسیریابی حافظیه روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: بنای اولیه زندیه، بنای فعلی پهلوی اول
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۲۲:۳۰ (شب‌ها شلوغ‌تر و زنده‌تر است)
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
سعدیه (آرامگاه استاد سخن)
در انتهای خیابان بوستان و در کنار باغی سرسبز، آرامگاه سعدی شیرازی با گنبدی فیروزه‌ای‌رنگ و معماری تلفیقی سنتی و مدرن خودنمایی می‌کند. فضای سعدیه شیراز بهدلیل وجود درختان کهنسال و حوض ماهی معروفی که با آب قنات تغذیه میشود، بسیار باطراوت است. جالب است بدانید که مردم قدیم شیراز باور داشتند شستن لباس یا دست‌وصورت در آب این حوضچه در روز چهارشنبه‌سوری، شگون دارد و بیماری‌ها را می‌شوید.
- 📍 آدرس: انتهای خیابان بوستان (مسیریابی سعدیه روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: بنای فعلی مربوط به دوره پهلوی دوم
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه از ۸ صبح تا ۲۱:۳۰
- 🎟️ هزینه بلیت: اقتصادی
آرامگاه خواجوی کرمانی
درست در کنار دروازه قرآن و در سینه کوه صبوی، آرامگاه یکی دیگر از شاعران بزرگ قرن هشتم هجری، یعنی خواجوی کرمانی قرار دارد. این مکان علاوه‌بر ارزش تاریخی و ادبی، بهدلیل موقعیت قرارگیری‌اش در ارتفاع، چشم‌انداز فوق‌العاده‌ای به شهر شیراز دارد. فضای آرامگاه بدون سقف است و مقبره در یک محوطه روباز با معماری جالب قرار گرفته. در کنار این آرامگاه، سه غار نیز وجود دارد که گفته میشود روزگاری محل عبادت خواجوی کرمانی و مریدانش بوده است.
- 📍 آدرس: دروازه قرآن (مسیریابی آرامگاه خواجوی کرمانی روی نقشه)
- 🏛️ دوره تاریخی: بنای فعلی مربوط به سال ۱۳۱۵ شمسی
- 🕒 ساعت کاری: همه‌روزه (فضای باز)
- 🎟️ هزینه بلیت: بازدید از محوطه اصلی رایگان
برنامه سفر پیشنهادی بازدید از جاهای تاریخی شیراز
یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات مسافران، نداشتن برنامه از پیش تعیین‌شده است که باعث اتلاف وقت در ترافیک خیابان‌هایی مانند زند یا لطفعلی‌خان میشود. برای اینکه در یک آخر هفته بتوانید بهینه‌ترین استفاده را از زمان ببرید، ما یک برنامه ۲ روزه طراحی کرده‌ایم که مسیر گردشگری شیراز را برایتان مشخص می‌کند. این جدول به گونه‌ای تنظیم شده که مکان‌های نزدیک به هم در یک نیم‌روز قرار بگیرند:
- صبح روز اول (۷ تا ۱۳): از خانه زینت‌الملوک و نارنجستان قوام شروع کنید و با ۵ دقیقه پیاده‌روی به مسجد نصیرالملک بروید.
- عصر روز اول (۱۶ تا ۲۰): ارگ کریم‌خان را ببینید، سپس از بازار و حمام وکیل بازدید کنید و در کوچه پشت ارگ یک فالوده اصیل میل کنید.
- صبح روز دوم (۸ تا ۱۴): به سمت مرودشت حرکت کنید، از تخت جمشید بازدید نمایید، بعد از آن به نقش رستم بروید و اگر هنوز زمان داشتید، پاسارگاد را هم در برنامه بگنجانید.
- عصر روز دوم (۱۸ تا ۲۲): به آرامگاه خواجوی کرمانی بروید، با غروب آفتاب از آرامگاه سعدی دیدن کنید و حافظیه را هم به‌عنوان آخرین جای دیدنی، به ساعات پایانی شب بسپارید تا بهترین تجربه را به‌دست بیاورید.
اقامت در شیراز؛ چگونه نزدیک به اماکن تاریخی اقامت کنیم؟
کیفیت سفر تا حد زیادی به محل اقامتتان بستگی دارد. اگر دوست دارید صبح‌ها با بوی نان تازه و عطر بهارنارنج بیدار شوید و با یک پیاده‌روی کوتاه و بدون نیاز به تاکسی به بازار وکیل یا مسجد نصیرالملک برسید، بهترین انتخاب، اقامت در بافت تاریخی شیراز (محدوده خیابان زند، لطفعلی‌خان و گود عربان) است. در این منطقه، خانه‌های قاجاری متعددی مرمت شده‌اند که امکان رزرو اقامتگاه بوم گردی در شیراز را برای علاقه‌مندان به معماری سنتی فراهم می‌کنند.
اگر در سفرهای خانوادگی به‌دنبال استقلال بیشتر، دسترسی به آشپزخانه و مدیریت هزینه‌ها هستید، اجاره سوئیت در شیراز در محله‌هایی مانند دروازه قرآن یا خیابان ارم، گزینه‌ای هوشمندانه است. شما می‌توانید پیش از شروع سفر، برای رزرو محل اقامت از طریق پلتفرم جاباما اقدام کنید تا خیالتان از بابت کیفیت، نظافت و نزدیک بودن به جاذبه‌ها راحت باشد.
کلام آخر
قدم زدن در مکان های تاریخی شیراز، از ستون‌های برافراشته در دشت مرودشت تا شبستان‌های رنگارنگ قاجاری و آجرفرش‌های خنک دوره زندیه، روایتگر شکوه و اصالت هنر ایرانی است. برای تجربه یک سفر بی‌نقص به این شهر باید فاصله جاذبههای مختلف از یکدیگر را بدانید تا زمان‌تان را مدیریت کنید.
انتخاب اقامتگاه مناسب در بافت قدیمی شیراز، این امکان را فراهم می‌کند تا فارغ از هیاهو و شلوغی شهر، در دل این تاریخ زنده تنفس کنید. همین حالا چمدان‌ها را ببندید، تاریخ سفرتان را مشخص کرده و برای ثبت خاطراتی ماندگار، اقامتگاه ایدئال خود را از طریق جاباما رزرو کنید.
دیدگاه‌ها
به گفتگو بپیوندید
اولین کسی باشید که نظر خود را ثبت می‌کند!