جاباما

باغ فین کاشان ؛ باغ ایرانی پرقصه

با شنیدن اسم باغ ناخودآگاه یاد سرسبزی و درختان میوه و گل‌ها می‌افتیم اما حکایت باغ‌های ایرانی کمی متفاوت است. باغ‌های ایرانی علاوه بر زیبایی‌های طبیعی، معماری زیبایی دارند. در واقع در باغ‌های ایرانی معماری و زیبایی‌های طبیعی ترکیب شده‌اند و منظره‌ی باشکوهی به‌وجود آورده‌اند که از نظر زیبایی‌شناسی درصدر قرار دارد و بناهای بسیاری به تقلید از باغ‌های ایرانی ساخته شده است. باغ فین کاشان هم یکی از باغ‌های ایرانی است که معماری بی‌نظیری دارد و گذراندن اوقات در آن روح را صفا می‌دهد. در ادامه‌ متن با باغ فین کاشان بیشتر آشنا شوید:

مختصری درمورد باغ فین

باغ فین یکی از پربازدیدترین مکان‌های گردشگری در استان اصفهان است و در نوروز ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ عنوان پربازدیدترین اثر تاریخی استان اصفهان را به دست آورد. سابقه و قدمت باغ فین به دوره صفویه برمی‌گردد. وسعت باغ حدود ۲۳ هزار متر مربع است که حیاط مرکزی آن با دیوار، بارو و برج‌های استوانه شکل محصور شده است. همچنین باغ فین جزو آثار ملی ایران است و در یونسکو نیز ثبت شده است.

وجه تسمیه باغ فین کاشان

به دلیل قرار گرفتن در منطقه فین، باغ فین به این اسم خوانده می‌شود. در مورد معنای فین هم اختلاف نظرهایی وجود دارد: برخی معتقدند فین معرب پین، به معنی پایان در فارسی باستان بوده است. این معنی چندان دور از ذهن نیست چون منطقه فین پایان شهر محسوب می‌شد. برخی دیگر معتقدند به این منطقه فین گفته می‌شود چون مردم این منطقه کلاهی به نام فینه روی سرشان می‌گذاشتند. و بالاخره در روایت سوم گفته می‌شود زمانی که اقوام کاسپین به فلات مرکزی ایران مهاجرت کردند، شامل دو قوم کاس و پین بودند که قوم پین در همین منطقه سکونت می‌کند و به مرور زمان پین تبدیل به فین شده است.

وجه تسمیه باغ فین
عکس از خبرگزاری ایرنا/ مهدیار زمزم

معماری باغ فین کاشان

دو عنصر آب و درخت نقش مهمی در معماری باغ فین کاشان دارند که در کنار بناها باغ را از حیث طبیعی و معماری به کمال رسانده‌اند. حفظ تقارن در طراحی اولیه باغ اهمیت داشته است اما به مرور اهمیتش را از دست داده‌ و امروز اثری از تقارن در بناها و زیباسازی منابع طبیعی به چشم نمی‌خورد.

  • آب

آب همیشه عامل آبادانی بوده است و در مناطق کویری، به دلیل کمبود این عنصر اهمیتی بیش از جاهای دیگر پیدا می‌کند. مناطق مرکزی ایران هم خشک و کویری هستند و حضور آب همیشه باعث آبادانی بوده است. در طراحی باغ فین هم آب نقش اساسی دارد. آب در باغ فین به شکل‌های مختلفی وجود دارد. اشکال مختلف آب در باغ فین عبارت هستند از: راکد در استخر روبه‌روی کوشک و حوض‌خانه صفوی، روان در جوی‌ها، فورانی در فواره‌ها و جوششی در حوض جوشان و شترگلوی فتحعلی شاه دیده می‌شود. آب فراوان در شکل‌های مختلف، کاشی‌های فیروزه‌ای که یادآور آب هستند و همچنین درختان سترگ با طبیعت کویری آن منطقه تضاد دارند و همین باعث زیبایی دوچندان باغ فین کاشان شده است.

چشمه سلیمانیه منبع آب جوی‌ها، استخرها و حوض‌های باغ است. آب چشمه ابتدا به استخری پشت باغ می‌ریزد که به‌دلیل اختلاف ارتفاع با سطح جوی‌ها و شیب طبیعی زمین، به‌شکل فواره به بالا پرتاب می‌شود. لوله‌هایی سفالی (تنبوشه) دورتادور حوض‌ها و زیر جوی‌ها در عمق یک متری وجود دارد که انتهای‌شان بسته است و به همین دلیل آب از فواره‌ها بیرون می‌زند. با توجه به شیب زمین، قطر لوله‌ها متفاوت است و قطر ابتدای لوله نسبت به انتهای بیشتر است. در نتیجه با تقسیم‌شدن فشار، آبی که از فواره‌ها خارج می‌شود، به یک اندازه است.

طراحی این سیستم آب‌رسانی را به غیاث‌الدین جمشید کاشانی نسبت می‌دهند که دویست سال قبل از پاسکال، ریاضیدان مشهور از قانون اختلاف سطح و شیب طبیعی زمین استفاده کرده است.

آب در باغ می‌چرخد و سپس از مجموعه خارج می‌شود. در طول مسیر، سنگ آسیاب را می‌گرداند و در ادامه با آب چشمه مردانه ادغام می‌شود و به‌طرف باغ‌های دیگر می‌رود.

آب در باغ فین
  • درخت

همان‌طور که گفتیم به جز آب، درختان هم درتضاد با مناطق کویری هستند و درختان هم جزو عنصرهای اساسی و مهم باغ به‌شمار می‌روند. در باغ ۵۷۹ درخت سرو و ۱۱ درخت چنار وجود دارند که قدمت‌شان به قرن‌ها پیش می‌رسد. قدیمی‌ترین درخت‌های باغ به سرو لیلی و مجنون شهرت دارند و حدود ۵۰۰ سال است که کنار کوشک قاجار قرار دارند. درخت سرو در طراحی باغ نفش کلیدی داشته است و درخت‌های چنار باغ احتمالا برای زیباتر کردن هرچه بیشتر باغ کاشته شده‌اند. همچنین سرو در ادبیات فارسی هم نقش مهمی دارند و بارها از سرو به عنوان نماد زیبایی انسان سخن گفته شده است. بنابراین عجیب نیست که تصور کنیم ادبیات هم نقشی در انتخاب درخت‌های این باغ داشته است. به جزو سرو و چنار درخت‌های میوه مثل توت، به و انجیر هم در باغ کاشته شده‌اند.

در سال‌های اخیر مهار فیزیکی غیراصولی، دخالت غیر کارشناسانه، سرمازدگی شدید، عبور سیم و کابل برق و لوله‌گذاری‌های تأسیساتی، ایجاد پیاده‌روهای آهکی و سیمانی و محصور کردن درختان با آن، آبیاری نادرست و غیراصولی، آفت شپشک و نادیده گرفتن دستور غذایی درختان باعث شده حداقل ۱۱۲ درخت تاریخی به‌طور کامل خشک شده و تعداد زیادی هم بین ۳۰ تا ۵۰ درصد آسیب ببینند.

  • گذرگاه‌های باغ

گذرگاه‌های باغ هم نقش مهمی در معماری باغ دارند. محور طولی باغ وسط باغ و در راستای شمال شرقی-جنوب غربی قرار دارد؛ جایی که به ورودی اصلی باغ در بخش شمالی منتهی می‌شود. گذر شرقی-غربی، یکیدیگر از گذرهای اصلی باغ است که دو طرف آن، موزه ملی کاشان و کتابخانه امیر کبیر قرار گرفته‌اند. گذر شمالی-جنوبی نیز از عمارت سردر شروع می‌شود. گذرگاه فرعی باغ هم از جنوب به شمال کشیده شده است که از عمارت شترگلو در ضلع جنوبی شروع و به یکی از ورودی‌های فرعی باغ در ضلع شمالی ختم می‌شود.

گذرگاه‌های باغ فین

بناهای باغ فین کاشان

بناهای باغ فین کاشان در دوره‌های تاریخی مختلفی ساخته شده‌اند و به همین دلیل هرکدام نماینده معماری دوره‌ای خاص هستند. این مسئله علاوه بر اینکه زیبایی‌های معماری دوره‌های مختلف تاریخی را نشان‌مان می‌دهد، امکان مقایسه را هم فراهم می‌کند.

کوشک صفوی

کوشک صفوی یا صوفه عباسی در زمان شاه عباس ساخته شد. قرار بود این کوشک دو طبقه محلی برای مراسم جشن و بارعام و همین طور تفریح و تفرج باشد. عمارت كلاه فرنگی هم در دوره‌ شاه صفی این کوشک اضافه شد که امروزه اثری از آن باقی نمانده است.

كوشک صفوی چهارضلعی است و حوض زیبایی در وسط آن قرار دارد. نقاشی‌های کم‌رنگی از رضا مصور کاشی در ورودی عمارت وجود دارد. وقتی افغان‌ها به اصفهان حمله کردند، این نقاشی‌ها آسیب دیدند و بخش دیگری از آسیب این نقاشی‌ها در زلزله اتفاق افتاد. در زمان قاجار روی نقاشی‌ها گچ‌اندود شد؛ البته اکنون بخشی از آن‌ها را از زیر گچ بیرون آورده‌اند.

نکته‌ی جالب درمورد کوشک این است که آب در هر دو طرف عمارت جریان دارد. استخر بزرگی در پایین دست کوشک وجود دارد و حوض دوازده فواره هم بالای کوشک قرار گرفته است.

حوض سکه یا شتر گلو هم بخشی دیگر از کوشمک است. حفره‌ای وسط حوض وجود دارد که در عمق دومتری زمین لوله‌ای سفالی شبیه به گردن شتر یا «S» انگلیسی دارد؛ این لوله باعث خروج با فشار آب از دهانه وسط حوض می‌شود و این تصور را به‌وجود می‌آورد که چشمه‌ای وسط حوض وجود دارد. برخی گردشگران در حوض سکه می‌اندازند و معتقدند این کار کمک می‌کند آرزوی‌شان برآورده شود. اگرچه این کار بیشتر جنبه تفریحی و سرگرمی دارد اما این کار در واقع ریشه در آیین زرتشت دارد.

کوشک صفوی
عکس از امیر پاشایی

عمارت سردر

این عمارت، اول باغ قرار گرفته و دو طبقه است. عمارت سردر در دوره صفویان ساخته شد و تالاری دارد که بیرون و درون باغ را به هم متصل می‌کند. طبقه پایین این عمارت هم یک هشتی وجود دارد که در گذشته مهمانان اینجا منتظر می‌ماندند تا شرفیاب شوند. ایوان‌هایی که به چهار طرف باغ مشرف هستند، از زیبایی‌های عمارت سردر هستند.

اتاق شاه‌نشین

بنایی که به دستور محمدشاه قاجار ساخته شد به عمارت شاه‌نشین معروف است. اتاق شاه‌نشین را اتاق پنج‌دری و ارسی هم می‌گفتند که علت این نام‌گذاری پنج پنجره مشرف به حیاط و بازشوهای کشویی عمودی بود. در اتاق شاه‌نشین اتاق‌هایی برای خدمتکاران وجود داشت که برای پذیرایی از در اصلی خارج و وارد نشوند که به این اتاق‌ها گوشواره می‌گفتند.

اتاق تشریفات پنجره‌های ارسی دارد که روی پنجره‌ها گل میخ‌هایی نصب شده که به جز زیبایی برای حفاظت چوب در برابر موریانه بوده است. شیشه‌های رنگی هم که جزو معماری ایرانی هستند در این اتاق وجود دارند و علاوه بر زیبایی کاربرد دفع حشرات هم داشته‌اند. همچنین به سبک خانه‌های قدیمی حوضی وسط اتاق وجود داشت. برای اینکه نم این حوض موجب خرابی ساختمان نشود، کانال‌هایی در ازاره‌ها وجود داشت که باعث جریان هوا در پشت دیوار اصلی می‌شد.

کوشک قاجار

فتحعلی شاه که خیلی به باغ فین علاقه داشت در سال ۱۱۸۹ شمسی دستور داد این کوشک را بسازند که به نام‌های صوفه فتحعلی شاهی و شترگلوی فتحعلی شاهی هم شناخته می‌شود. چهار طاقی با حوض جوشان، حوضخانه و صفه‌ چهار ایوانی سرپوشیده و شاه نشین بخش‌های مختلف کوشک قاجار هستند. همچنین دو حیاط خلوت در ضلع جنوبی و شمالی کوشک وجود دارد که چند اتاق و لوازم موردنیاز برای سکونت را دارند.

روی سقف ساختمان کوشک نقاشی‌های از صنیع‌الملک غفاری وجود دارد که در اثر موارد مختلف از بین رفته‌اند. داستان اینکه وجود نقاشی روی سقف کوشک چه‌طور برملا شد جالب است: عکس این نقاشی‌های زیبا در آلبوم گردشگری فرانسوی پیدا شد. بعد استاد مطیفی فر این نقاشی‌ها را بازسازی کرد. بخش‌های کمرنگ نقاشی، اصلی و بخش‌های پررنگ‌تر بازسازی هستند. موضوع نقاشی‌های بالای حوض بزم‌های شاهانه، شکارگاه، قصه‌های قرآنی و وقایع خود باغ است؛ همچنین تصویر ۱۸ پسر فتحعلی شاه نیز در دورتادور ایوان کوشک نقاشی شده است.

اگر به کشف جاهای دیدنی کاشان علاقه‌مندید، شاید دوست داشته باشید نگاهی هم به بهترین سوغاتی های کاشان بیندازید! ما در مجله جاباما بهترین سوغات کاشان شهر گل و گلاب را معرفی کرده‌ایم.

کوشک قاجار

چشمه زنانه یا تقسیم‌گاه آب

چشمه زنانه که الان چای‌خانه است در کنار کوشک قاجار قرار گرفته. در این قسمت است که آب ورودی باغ به سه بخش تقسیم می‌شود و  زیر حوض جوشان، حوض کوشک قاجار و حوض کوشک صفوی (شتر گلوی صفوی) جریان پیدا می‌کند و آب فواره‌ها و جوی‌ها را تامین می‌کند. با توجه به تغییر کاربری الان می‌توانید حین بازدید از باغ در چای‌خانه استراحت کنید و فنجانی چای بنوشید یا فالوده بستنی بخورید.

کاشان اقامتگاه‌های سنتی و تاریخی دلربایی دارد و بوم گردی‌هایی که ماندن در آن‌ها خودش لذت سفر را چندین برابر می‌کند. ما که راهی کاشان شویم، قطعا در یکی از این بهترین اقامتگاه‌های بوم گردی و تاریخی کاشان شب را می‌مانیم تا حال و هوای سنتی این شهر را حس کرده باشیم.

حمام‌های باغ فین

شاید هیچ بنایی به اندازه‌ی حمام‌های باغ فین مشهور نباشد. قتل امیرکبیر در این حمام باعث شد شهرت و آوازه‌ی این حمام‌ها بیش از سایر بخش‌های باغ پخش شود.

حمام سلطنتی

فتحعلی شاه در سال ۱۱۸۹ هجری شمسی دستور ساخت این حمام را داد تا شاهان قاجار هنگام تفرج در باغ از این حمام استفاده کنند. حمام کوچکی هم برای خدمه در نظر گرفته شد که مردم عادی هم بعضی روزهای هفته می‌توانستند از ان استفاده کنند. رختکن، سربینه، دالانی فرعی برای رساندن وسایل به داخل حمام و صحن اصلی حمام بخش‌های مختلف حمام سلطنتی است. صحن اصلی حمام نیز اجزای خاص خود را دارد. شاه نشین، اتاق‌های حجامت، خزینه، حوض آب گرم، حوض آب سرد و حوض آب نیمه‌گرم هم بخش‌های صحن اصلی است.

در گذشته آبگرمکن، شوفاژ یا پکیج وجود نداشت. بنابراین آب حمام از طریق «تون» و فضای حمام به‌وسیله کانال‌های گربه‌رو در زیر کف حمام گرم می‌شد. این کانال‌ها گرما و دوده‌های تون را به دودکش‌ها منتقل می‌کردند که هم دوده‌ها را بیرون می‌بردند و هم کف حمام را گرم می‌کردند. دیوارهای حمام هم با ساروج ساخته شده که در برابر رطوبت عملکرد خوبی داشت و به پایه‌ها و دیوار بنا آسیب نمی‌رسید. حفره‌های سقف حمام هم برای تامین روشنایی حمام بود.

حمام صفوی

این حمام، آن حمامی است که امیرکبیر در آن به قتل رسید و به همین دلیل به نام حمام امیرکبیر هم شناخته می‌شود. حمام صفوی یا حمام کوچک سال ۸۸۲ هجری شمسی ساخته شد و بیشتر بخش‌های آن مانند حمام سلطنتی است. هفت کاشی در خزانه این حمام وجود دارد که قدمت‌شان به حدود ۵۰۰ سال می‌رسد.

حمام فین کاشان
عکس از خبرگزاری ایرنا/ مهدیار زمزم

سایر بخش‌های باغ فین کاشان

حوض‌های باغ فین کاشان

حوض جوشان

تمام قسمت‌های باغ فین به نوعی زیبا هستند و نماد زیبایی‌های معماری دوره‌ای خاص از تاریخ ایران هستند. حوض جوشان نیز یکی از مظاهر زیبایی باغ فین کاشان است کف حوض کاشی‌کاری شده و نقش‌های کاشی‌ها مشابه نقش‌های قالی‌های کاشان است. متاسفانه غارتگرانی به ریاست نایب حسین کاشی این کاشی‌ها اوایل دوره رضا شاه توسط به باغی خصوصی بردند؛ تعبیه کاشی‌ها سیستم پیچیده‌ای داشت، و در نهایت کاشی‌ها کارایی خاصی نداشتند. تعدادی از این کاشی‌ها از بین رفتند و بخش دیگر به موزه لوور پاریس فروخته شدند.

حوض جوشان ۱۶۰ حفره دارد که هر کدام نماد گل‌های قالی بوده‌اند. عملکرد حفره‌ها به این صورت است که وقتی آب از اولین حفره به‌صورت فواره بیرون می‌زد، دومین حفره به‌عنوان مکش آب عمل می‌کرد. در نتیجه نیمی از حفره‌‌ها برای فواره و نیمی دیگر برای مکش آب بودند. درنتیجه آب ورودی و خروجی یکسان بود و آبی از حوض سرریز نمی‌شد.

حوض دوازده فواره

این حوض زمان محمد شاه قاجار ساخته شد و شبیه به جوی آبی پر از فواره است. اين حوض بعد از حوض جوشان قرار دارد که وقتی آب به داخل حوض فرو می‌‌رود، با تنبوشه‌های سفالی به حوض دوازده فواره سرازير می‌شود و به همین ترتیب فواره‌های این حوض به کار می‌افتند.

حوض دوازده فواره

حیاط خلوت کریم‌خانی

همان طور که از نام این حیاط خلوت مشخص است، به دستور کریم خان زند و در جنوب غربی باغ ساخته شد. این بخش اتاق‌های پنج‌دری، اتاق‌های ساده و حیاطی کوچک دارد و اتاق‌ها دو طرف حیاط قرار گرفته‌اند.

برج و باروی باغ

برای حفظ امنیت باغ برج و باروی مستحکمی اطراف باغ ساخته شده است که عملا آن را تبدیل به قلعه کرده است. ضمن ایجاد امنیت، این برج و بارو باعث شده ظاهر باغ با بقیه باغ‌های ایرانی متفاوت شود و حالتی رسمی و شاهانه داشته باشد. در زمان صفویان حصار باغ چهار برج داشت که در دوره‌های بعدی تغییر کرد. در دوران قاجار هم سه برج به حصار اضافه شد.

چشمه سلیمانیه

گفتیم که آب نقش مهمی در شکل‌گیری باغ و آبادانی فضای اطراف آن شده است. این آب از چشمه فین که به دلیل ساخت‌وسازهای سلطان سلیمان صفوی، سلیمانیه هم خوانده می‌شود، تامین می‌شود. این چشمه از کوه دندانه در غرب کاشان سرچشمه می‌گیرد و قدمت آن به هفت هزار سال پیش می‌رسد. عده‌ای آن را معجزه حضرت سلیمان می‌دانند اما این موضوع در هیچ سند تاریخی ثابت نشده است.

میزان آب این چشمه همیشه ثابت و در هر شرایطی حدود ۳۶۰ لیتر در ثانیه است؛ و مقدار آب آن به بارندگی سالانه وابسته نیست. دمای آب هم در طول سال سال ۲۵ درجه سانتی‌گراد است؛ اما آب آن در فصول سرد، گرم به نظر می‌رسد و در فصول گرم، خنک است. آب این چشمه صاف و زلال است اما برای آشامیدن مناسب نیست.

چشمه سلیمانیه

موزه ملی کاشان

موزه ملی کاشان سال ۱۳۴۶ شمسی روی خرابه‌های بنای خلوت نظام‌الدوله، در قسمت شمال غربی باغ ساخته شد. علت اینکه این بنا را خلوت نظام‌الدوله می نامیدند این بود که نظام‌الدوله، داماد فتحعلی شاه در باغ فین ساکن بود و دیوانخانه‌اش هم در همین باغ بود. بنابراین اندرونی و حرم‌سرایش را بیرون از محدوده اصلی باغ ساخت تا در معرض دید نباشد و به نام خلوت نظام‌الدوله مشهور شد.

مساحت موزه ملی کاشان ۳۰۰ مترمربع است، یک طبقه است و تعدادی تالار بزرگ و کوچک و یک زیرزمین دارد. این موزه از سه بخش مردم‌شناسی، باستان‌شناسی و صنایع‌دستی تشکیل شده و ظروف سفالی پیش از اسلام و پس از آن، اشیای سرامیکی و پوشاک و کتابت در آن برای نمایش عموم قرارگرفته است. اشیای به‌دست‌آمده در موزه ملی کاشان از حفاری‌های تپه سیلک و اشيای تاريخی شهرهای شوش، لرستان، اسماعيل آباد و… به دست آمده است.

کتابخانه

در قسمت شرقی باغ عمارت بادگیر یا کتابخانه وجود دارد که در دوران قاجار به بناهای باغ اضافه شده است. از سال ۱۳۳۴ شمسی از این بنا به عنوان كتابخانه عمومی اميركبير استفاده می‌شود.

چطور به باغ فین برویم؟

باغ فین در استان اصفهان و شهر کاشان قرار دارد. پس از رسیدن به کاشان باید به روستای فین بروید و سپس وارد خیابان امیرکبیر شوید. خیابان امیرکبیر جزو خیابان‌های مشهور این روستا است و سرتاسر آن مغازه‌های عرق‌فروشی هستند. باغ موزه فین کاشان در خیابان امیرکبیر قرار دارد.

کی از باغ فین کاشان دیدن کنیم؟

باغ‌ها در فصل‌های بهار و تابستان دیدنی‌تر هستند اما بازدید از باغ فین در هرفصلی جذابیت‌های خاص خودش را دارد. فقط به خاطر داشته باشید باغ فین در نیمه‌ی اول سال از ساعت ۹ صبح تا ۶ بعدازظهر و در نیمه‌ی دوم سال از ساعت ۹ صبح تا ۴ بعد از ظهر باز است.

باغ فین کاشان

تاریخچه باغ فین کاشان

آب همیشه مایه آبادانی بوده است و در مورد باغ فین هم چشمه‌ای که در این منطقه جریان دارد، باعث شده بود همیشه مورد توجه پادشاهان و حاکمان باشد. مشخص نیست باغ فین دقیقا در چه زمانی ساخته شده اما برخی منابع تاریخی ساخت آن را به گذشته‌های خیلی دور یعنی دوران اردشیر بابکان نسبت می‌دهند.

اولین اشاره به باغ فین در زمان یعقوب لیث صفاری بوده است که از چشمه‌ای در بیابان‌های مرکزی ایران صحبت شده است. برخی هم سلطنت آل بویه را مبدا ایجاد باغ فین می‌دانند و عده‌ای آن را به عصر ایلخانیان نسبت می‌دهند. یاقوت حموی از تاریخ‌نویسان قرن هفتم هجری قمری هم به گردش مردم در باغ فین اشاره کرده بود.

به استناد منابع تاریخی زلزله‌ بزرگی سال ۱۵۷۳ میلادی باغ را خراب کرد. بقایای باغ دیگری در چندصد متری باغ فین کاشان وجود دارد که به عنوان باغ کهنه معروف است. بنابراین قدمت باغ به هر زمان که برسد، باغ فعلی همانی نیست که در منابع تاریخی قدیمی از آن صحبت شده و باغ فین کاشان که به باغ نو هم معروف است در زمان صفویان ساخته شده است.

تاریخچه باغ فین کاشان

ساخت باغ در دوران صفویه

سال ۹۵۱ شمسی و اواخر سلطنت شاه طهماسب بود که زلزله‌ای مهیب بخش مرکزی ایران را لرزاند و باغ فین کهنه براثر این زلزله به شدت آسیب دید. شاه عباس صفوی بود که به فکر آباد کردن مجدد باغ افتاد و دستور ساخت باغ فین نو را داد. به گفته میراث فرهنگی، طراح باغ غیاث‌الدین جمشید کاشانی بوده است. البته در بعضی منابع طراح باغ را به شیخ بهایی نسبت داده‌اند. در این زمان برای باغ فین کاشان برج‌های گرد و مرتفع ساختند و بین باغ جدید و قدیمی خیابان پهنی ساخته شده که برای مسابقه و چوگان‌سواری و دیگر ورزش‌ها و بازی‌ها به کار می‌رفت.

از آنجا که هرجا آب روان وجود داشته باشد، خطر سیل هم وجود دارد شاه عباس دستور داد سدی سنگی در یک کیلومتری جنوب باغ بسازند که هنوز هم به جا مانده است. در کتاب‌های تاریخی هم به ساخت کاخ و برج‌های مرتفع اشاره شده است.

توسعه باغ فین پس از شاه عباس هم دنبال شد و شاه صفی و شاه عباس دوم هم برای زیباتر کردن و توسعه باغ گام‌هایی برداشتند. در زمان شاه صفی بنایی ساخته شد تا بتواند از بلندترین نقطه مناظر اطراف را تماشا کند.

همچنین سردر ورودی، یکی از حمام‌ها و کوشک صفوی هم در همین دوره ساخته شدند. شاه سلیمان هم در توسعه باغ سهم خودش را ایفا کرد و دستور داد صفه‌ای اطراف چشمه فین بسازند که احتمالا به همین دلیل چشمه به نام «چشمه سلیمانیه» معروف شد. سنگ‌فرش‌ها هم که طرح شمسه دارند از دوران صفویان برجای مانده‌اند.

باغ فین کاشان

باغ فین کاشان در دوره زندیه

اواخر دوره صفوی و هرج‌ومرج ایران باعث شد باغ فین از دوران اوج فاصله بگیرد و دیگر توجهی به آن نشود. در دوران زندیه، کریمخان زند به داد باغ رسید و دستور احیا و مرمت باغ و ساختمان‌های آن را صادر کرد. به جز مرمت بناها، ساختمان دیگری به نام «خلوت کریمخانی» هم به باغ اضافه شد.

باغ فین کاشان در دوره قاجار

در میان پادشاهان قاجار، فتحعلی شاه علاقه‌ زیادی به باغ داشت و همین باعث شد بیشتر بناهای امروزی باغ به‌جامانده از دوران سلطنت او باشند. فتحعلی شاه به حاکم کاشان دستور داد بناهای باغ را مرمت و بازسازی کند و باغ را طوری بیاراید که شایسته شاه باشد و ظاهری ملوکانه داشته باشد. بنابراین حمام کوچکی در مجاورت حمام صفوی ساخته شد و عمارت شترگلویی در کنار خلوت کریمخانی ساخته شد. همچنین نقاشی‌هایی با موضوع شکار و دربار فتحعلی شاه به بنای شترگلوی صفوی اضافه شد و خلوت نظام‌الدوله هم ساخته شد.

پس از فتحعلی شاه، محمدشاه در سال ۱۲۵۶ هجری قمری دستور داد باغ را مرمت کنند. عمارت شاه نشین و حوض جوشان هم در زمان سلطنت او ساخته شدند.

به جز این‌ها، عمارت بادگیر که اکنون کتابخانه است، کاشی‌های هفت‌رنگ و فیروزه‌ای و مرمت حمام‌ها در دوران قاجار انجام شد.

باغ فین در دوره قاجار

باغ فین کاشان در دوره پهلوی

در سال ۱۳۱۴ باغ فین به ثبت ملی رسید و توجه بیشتری به آن شد. مرمت استخر مرکزی باغ در این دوره انجام شد و در سال ۱۳۳۶ هم سنگ بنای موزه ملی کاشان روی بقایای خلوت نظام‌الدوله گذاشته شد. همچنین بنایی نزدیکی حمام‌ها و کتابخانه احداث شد و بخش‌های زیادی از باغ فین از جمله کوشک‌ها در سال ۱۳۵۷ مرمت شدند.

اگر به غرق شدن در تاریخ شهرها و دیدنی‌های تاریخی ایران علاقه‌مندید و به کاشان سفر کردید، سری هم به این زیباترین خانه‌های تاریخی کاشان که در مجله جاباما فهرست کردیم، بزنید.

باغ فین کاشان پس از انقلاب اسلامی

تا سال ۱۳۸۷ به باغ فین کاشان توجه زیادی نشد. در این سال اقداماتی مثل ساماندهی کف باغ و جوی‌های داخل باغ و آب خروجی حوض‌ها، مرمت عمارت سردر، بام‌سازی کوشک صفوی و نصب دوربین‌های مداربسته انجام شد. در سال ۱۳۸۹ نیز در راستای ثبت جهانی و  به‌ درخواست یونسکو تغییراتی در پیاده‌روها و سنگ‌فرش‌های باغ انجام شد.

باغ فین کاشان

اتفاقات تاریخی در باغ فین کاشان

مهم‌ترین اتفاقی که در باغ فین کاشان افتاده است و تقریبا همه از آن مطلع هستند، قتل امیرکبیر به دستور ناصرالدین شاه در حمام فین کاشان است. اگرچه این مهم‌ترین اتفاقی است که باغ فین کاشان به چشم دیده ولی تنها اتفاق نیست. در ادامه با اتفاقات مهم تاریخی که در این باغ قدیمی افتاده است باخبر شوید:

جشن شاه اسماعیل صفوی

باغ فین کاشان طی سال‌های دراز میزبان اتفاقات تلخ و شاد تاریخی بوده است. جشن شاه اسماعیل صفوی جزو رویدادهای شاد باغ بود. شاه اسماعیل صفوی اوایل حکومتش به کاشان رفت و در باغ جشنی برای مردم برگزار کرد. مردم هم به افتخار حضور او شهر را آذین بستند. شاه اسماعیل دو بار در کاشان و باغ فین حضور پیدا کرد که هر دوبار برای برگزاری جشن بود.

قتل حاکم کاشان، خضر نهاوندی

اتفاق بعدی، اتفاقی تلخ است. تاریخ همیشه پر از ماجراهای قتل و کشتار در جریان رقابت بر سر قدرت بوده است. این بار قرعه به نام حاکم کاشان افتاد. خضر نهاوندی سال‌ها حاکم کاشان بود و قدرت زیادی داشت، این مسئله شاه عباس را نگران کرد. حوالی سال ۹۸۶ هجری شمسی، به خضر نهاوندی در باغ فین با چاقو حمله شد و او کشته شد. گفته می‌شود این قتلی سیاسی بود که به دستور شاه انجام شده بود.

مرگ شاه صفی

بالاتر گفتیم شاه صفی جزو افرادی بود که در توسعه باغ نقش داشت و دوست داشت از بلندترین نقطه مناظر اطراف را تماشا کند. در آخرین سفرش به همین باغ از دنیا رفت و فرزند ۱۰ ساله‌اش در همین باغ تاج‌گذاری کرد.

اتفاقات تاریخی در باغ فین

قتل امیرکبیر

قتل امیرکبیر مهم‌ترین واقعه‌ی تاریخی محسوب می‌شود که در باغ فین اتفاق افتاده است. محمد تقی فراهانی ملقب به امیرکبیر نقش مهمی در پیشرفت و آبادانی ایران داشت و علاوه بر باز کردن مسیر ورود تکنولوژی و علوم جدید به ایران، سعی کرد اوضاع داخلی را هم سروسامان ببخشد و اوضاع درباریان را درست کند که همین باعث دشمنی درباریان با او شد. مادر ناصرالدین شاه، مهد علیا یکی از سرسخت‌ترین مخالفان امیرکبیر بود و زمینه عزل و تبعیدش به کاشان را فراهم کرد. ناصرالدین شاه که همیشه علاقه ویژه‌ای به امیرکبیر داشت پشیمان شد اما در نهایت اطرافیان شاه، از مستی او استفاده کردند و حکم قتل امیرکبیر را از او گرفتند.

زمانی که قاتل‌ها به کاشان رسیدند، امیرکبیر در حمام بود. آن‌ها حکم شاه را خواندند و به او اجازه دادند روش کشته شدنش را انتخاب کند و درخواست‌های دیگرش که نوشتن وصیت‌نامه و دیدن همسر و فرزندان برای آخرین بار بود را نپذیرفتند. امیرکبیر درخواست کرد رگش را بزنند اما در نهایت او را خفه کردند.

۲۰ دی ۱۲۳۰ امیرکبیر به قتل رسید و هفت روز عزای عمومی در شهر کاشان اعلام شد. جسد امیرکبیر ابتدا در امام‌زاده حبیب موسی کاشان دفن شد و دو سال بعد همسر امیر جسد را به کربلا منتقل کرد تا در حرم امام حسین (ع) به خاک سپرده شود.

حمام امیرکبیر
عکس از خبرگزاری ایرنا/ مهدیار زمزم

پناهگاهی برای نایب حسین کاشی

نایب حسین كاشی و همراهانش از یاغیان دوران محمدعلی شاه بودند که به باغ فین رفتند و حدود ۱۴ سال در باغ پناه گرفتند که باعث شد بخش‌هایی از باغ تخریب شود. در نهایت دولت آن‌ها را دستگیر کرد و در سال ۱۲۹۸ شمسی، حكم اعدام‌شان صادر شد.

به جز باغ فین، چه جاهای دیدنی در نزدیکی وجود دارد؟

کاشان به جز باغ فین، دیدنی‌های دیگری هم دارد که بازدید از آن‌ها حتما خالی از لطف نیست.

خانه طباطبائی‌ها: عناصر معماری ایرانی و گچ‌بری‌های زیبا باعث شده این خانه نمونه‌ی بارز معماری ایرانی باشد.

مسجد و مدرسه آقابزرگ: این مجموعه نیز با بهره‌گیری از عناصر معماری ایرانی یکی از زیباترین مسجدهای ساخته شده در دوران قاجار است. مسجد و مدرسه آقابزرگ از فضاهای مختلف بسته، نیمه‌باز و باز تشکیل شده است و می‌توان هنر معماری در انواع این فضاها را دید.

حمام سلطان امیراحمد: به جز زیبایی‌های حمام، پشت‌بام زیبای آن از زیباترین بام‌های گنبدی شکل ایران به شمار می‌رود و یکی از بهترین فضاها برای عکاسی است.

تپه سیلک: حتما نام تپه سیلک را در کتاب‌های تاریخ دیده‌اید. بسیاری از اشیای قدیمی و ارزشمند در کاوش‌های باستان‌شناسی این تپه به دست آمده و جزو اولین تمدن‌ها شهرنشینی محسوب می‌شود.

مختصر درمورد باغ فین کاشان

  • باغ فین کاشان پیشینه‌ای طولانی دارد و حتی ساخت آن شاید به دوران ساسانیان بازگردد.
  • باغ فین به دلیل داشتن آب‌وهوای مناسب در وسط مناطق کویری همیشه مورد توجه پادشاهان بوده و صفویان و قاجاریان بناهای مختلفی در این باغ ساخته‌اند.
  • معماری و نحوه لوله‌کشی آب در این باغ حیرت‌انگیز است و طراحی این باغ را به غیاث‌الدین جمشید کاشانی نسبت می‌دهند.
  • اتفاقات مختلفی در طول تاریخ در این باغ افتاده است که معروف‌ترین آن‌ها قتل امیرکبیر نخست‌وزیر ناصرالدین شاه است.
  • بخش‌های مختلف باغ که در دوره‌های مختلف ساخته شده‌اند نمادی از معماری ایرانی در هر دوره هستند.
  • بهترین زمان برای بازدید از باغ فصل بهار است که درختان و طبیعت در نهایت شکفتگی و زیبایی هستند.

کاشان دیدنی‌های زیادی دارد اما باغ فین کاشان یکی از معروف‌ترین و زیباترین‌هایشان است. در مجله جاباما می‌توانید با دیدنی‌های شهر کاشان و سایر شهرهای تاریخی ایران آشنا شوید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پنج × 2 =

دکمه بازگشت به بالا
بستن