جاباما

جشن چله تابستان؛ آیینی فراموش‌شده در فرهنگ ایرانی

۱۰ امرداد چهلمين روزِ فصل تابستانی است که ايراني‌های باستان به مناسبت جشن چله تابستان یا «چله تموز» اين روز را گرامی می‌داشتند و جشن مي‌گرفتند. تموز گرم‌ترین روز سال است. «چله بزرگ» یکی از جشن‌های باستانی ایرانی است که اگرچه امروز به دست فراموشی سپرده شده اما هنوز در برخی مناطق آن را برگزار می‌کنند. همین بهانه‌ای‌ست برای سفر و گشت‌وگذار در سرزمین‌هایی که هم‌چنان این رسم را زنده نگاه می‌دارند.

همراه جاباما باشید تا به اهمیت چله تابستان در تاریخ ایران پی ببرید و برای دیدن این مناطق که در آن این آیین همچنان زنده است، در آینده‌ای نزدیک بار سفر ببندید.

تاریخچه چله تابستان

چون طولانی‌ترین روز سال در تابستان است، دقیقا نقطه‌ی مقابل چله زمستان یا همان «شب یلدا» دانسته می‌شود. در ایام قدیم علی‌رغم این‌که ابزارهای دقیق سنجش زمان وجود نداشت، با استفاده از چارطاقی‌ها روزها و مناسبت‌های خاص را مشخص می‌کردند. این ابزارهای ساده، طولانی‌ترین و کوتاه‌ترین روز سال را با کمی اختلاف تعیین می‌کردند. کوتاه‌ترین روز یا همان بلندترین شب سال، «شب یلدا» نام دارد که هر ساله در همه جای ایران جشن می‌گیرند.

اما جالب است بدانید طولانی‌ترین روز سال «چله تابستان» یا «چله تموز» است که امروزه تنها در مناطق خاصی جشن گرفته می‌شود. اول تیر ماه تا دهم امرداد را «چله تموز» نام نهادند که مردم در آخرین روز آن یعنی دهم امرداد به جشن و پایکوبی می‌پرداختند.

یکی دیگر از آیین‌های کهن ایرانی در فصل تابستان، جشن آب پاشونک است. این جشن با افسانه‌های عجیبی گره خورده است که داستانشان خواندنی است. ما در مجله جاباما در مورد جشن آب پاشونک، جشن روز اول تابستان مفصل گفته‌ایم.

جشن چله تابستان

رسوم چله تابستان

در «چله تابستان» مردم سراسر ایران با کلاه و شلواری خاص به میدان می‌آمدند، دور تا دور آتش می‌چرخیدند و اشعاری به مناسبت این روز می‌خواندند. اما امروزه این جشن فقط در مناطق محدودی برگزار می‌شود.

یکی از تقویم‌هایی ایرانِ قدیم که در مناطق شمالی کشور بسیار به آن استناد می‌شد، تقویم گیلکی یا دیلمی بود. این تقویم تنها ۳۶۰ روز داشت که باعث می‌شد با گذر زمان، شروع سال ابتدای بهار نباشد. پس از مدتی مردم تصمیم می‌گیرند یک روز مشخص را برای شروع سال برگزینند. از این‌رو «چله تابستان» یا دهم امرداد به عنوان روزِ آغازین سال انتخاب می‌شود. آن‌ها این روز را «نوروز بَل» اسم‌گذاری کردند و آن را جشن می‌گرفتند.

مردم در این روز خانه تکانی می‌کردند، هنگام غروب بهترین لباس‌های خود را می‌پوشیدند، جایی کنار هم جمع می‌شدند، آتش روشن می‌کردند و سرود می‌خواندند.

به طور کلی در بیشترِ آئین‌های تابستانی توجه ویژه‌ای به مقامِ آب و کشاورزی می‌شد. از این‌رو جشن «چله تموز» هم با آب، آبادی و سرسبزی سروکار داشت و مردم هم سرازیری آب‌های روان را که موجبِ حاصل‌خیزی زمین‌های زراعی می‌شد، شکرگزاری کرده و جشن می‌گرفتند.

 در جغرافیای ایران شرایط به گونه‌ای بود که معمولا پیش از «چله تموز» کشاورزان محصولات خود را برداشت می‌کردند. می‌توان استنباط کرد یکی از دلایل برگزاری این جشن، شکرگزاری و سپاسگزاری بر درگاه یزدان و شادی برای فراوانی نعمت بود.

آداب و رسوم چله تابستان

جشن چله تموز در کدام شهرهای ایران برگزار می‌شود؟

زرتشتی‌ها در یزد بین ۱۲ تا ۱۶ امرداد ماه به زیارتگاه پیر نارکی می‌روند. در آن‌جا سرودهایی از اوستا می‌خوانند و نیایش می‌کنند. سپس به جشن گرفتن و گرامی‌داشت این روز می‌پردازند.

جشن چله تموز
تصویر از ایرنا

جنوب خراسان هم یکی از مناطقی است که جشن «چله تابستان» را همچنان گرامی می‌دارند و به این مناسبت جشن می گیرند. در بیرجند و گناباد هم «چله تموز» از روز اول تیرماه آغاز و تا ۱۰ امرداد ادامه پیدا می‌کند.

در منطقه‌ها‌ی دیلمان، سیاهکل، لنگرود، غرب مازندران، طالقان و الموت هم مردم هر ساله این روز را گرامی می‌دارند.

این جشن فراموش شده‌ی ایرانی می‌تواند بهانه‌ی خوبی برای سفر باشد. اگر تمایل دارید خرده آیین‌های باقی‌مانده از این جشن فراموش شده را کشف کنید،  به شهرهایی مثل یزد و مهریز در استان یزد، گناباد یا بیرجند در دیار خراسان یا منطقه دیلمان در سرزمین سرسبز شمال سفر کنید.

جشن چله تابستان متقارن است با گرم‌ترین و طولانی‌ترین روز سال. شاید بهتر باشد در این روز سفری هرچند کوتاه به ییلاق‌های اطراف شهر خودتان داشته باشید، لباس‌های خنک تابستانی بپوشید و اگر شد تنی هم به آب بزنید و شب را در کنار آتش کوچکی گرد هم جمع شوید. چله تابستان مثل بیشتر جشن‌ها و آیین‌های باستانی ایران، جشنی است در ستایش زمین و طبیعت گشاده‌دست و مهربان؛ این آیین را زنده نگه دارید، با آن آشنا شوید و آن را مانند اجدادمان سینه به سینه نقل کنید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دو + نه =

دکمه بازگشت به بالا
بستن